Δενδροδιάγραμμα περιεχομένων

open all | close all

23 Ιουν 2013

Προσόμοια-Απολυτίκια-Καθίσματα Μπαλασίου Ιερέως: 4. «Οίκος του Ευφραθά»

Ένα από τα αρχαιότερα μουσικώς τονισμένα προσόμοια είναι το "Οίκος του Ευφραθά". Η εκδοχή που συναντούμε στο Ειρμολόγιο Μπαλασίου Ιερέως φαίνεται ότι είναι αποτέλεσμα μακραίωνης ζύμωσης, και όπως συνήθως παρατηρούμε μελετώντας το εν λόγω Ειρμολόγιο, βρίσκεται μελοποιητικώς ανάμεσα στην νεώτερη εκδοχή του Πέτρου Λαμπαδαρίου και στην παλαιότερη του Θεοφάνους Καρύκη, παρουσιάζοντας μεγάλες ομοιότητες και με τα δύο και πιστοποιώντας για μια ακόμη φορά την θέση "κλειδί" που καταλαμβάνει στην ιστορική πορεία της Ψαλτικής Τέχνης, και ειδικότερα στην εξέλιξη του είδους του Ειρμολογίου.

Ο πρόλογος αυτός συναντάται στο πρώτο κιόλας χφ μέσης γραφής, στον κώδικα 1218 του Σινά (Στιχηράριο, έτ. 1177). Με παραπλήσιο, σχεδόν ίδιο μέλος το βρίσκουμε και σε χφφ της επόμενης γενιάς (13ου-14ου αι.) όπως το Ambrosianus A 139 (ευχαριστώ τον κ. Ιωάννη Αρβανίτη για την αποστολή του σχετικού τεκμηρίου), το ΕΒΕ 889 κ.α. Το μέλος είναι ένα απλουστευμένο στιχηραρικό μέλος, πολύ ομοιάζoν με το μέλος του Ειρμολογίου Κουκουζέλους (τέλη 13ου, αρχές 14ου αι.). Απουσιάζουν, όμως, από αυτό οι εξάρσεις στην τριφωνία (νενανώ) που κάπως αρχίζουν να παγιώνονται στο Κουκουζέλειο μέλος και αποτελούν την βάση της μελοποιητικής λογικής που αποκρυσταλλώνεται στο μέλος του Θεοφάνους Καρύκη αρκετά αργότερα.

Πολύ σημαντικές (θα έλεγα κρίσιμης σημασίας) είναι οι ενδιάμεσες μελοποιητικές φάσεις του προλόγου αυτού που διακρίνουμε κατά την εκτίμησή μου αρχικώς στο χφ Διονυσίου 570 (και πάλι ευχαριστώ τον κ. Αρβανίτη για την αποστολή του σχετικού τεκμηρίου, αλλά και τα σημαντικά στοιχεία που μοιράστηκε μαζί μου σε συνομιλία που είχαμε) των μέσων του 15ου αι., και λίγο αργότερα στον κώδικα ΕΒΕ 917 (αρχών του 16ου αι.), το γνωστό χφ του Ακακίου Χαλκεόπουλου.

Στο πρώτο χφ αρχίζει να διαμορφώνεται η ιδέα της αρκτικής θέσεως που χαρακτηρίζει και στα μεταγενέστερα χρόνια το μέλος. Αντί παρακλητικής βέβαια, τίθεται δίφωνη πεταστή με συνεχές ελαφρόν σε επέκταση συλλαβής (ασυνήθιστη ορθογραφία για εναρκτήρια θέση, που συναντάται όμως και στο Ειρμολόγιο Καρύκη και ενισχύει την άποψη για μεταχείριση του μέλους του χφ αυτού παρόμοια με αυτήν των επόμενων ειρμολογίων), και μπορούμε να υποθέσουμε πως αν η ερμηνεία γινόταν τότε με κατά βάσιν 2 ή 4 χρόνους ανά συλλαβή, όπως στα μεταγενέστερα ειρμολόγια, το παραγόμενο μέλος θα έπρεπε να πλησίαζε αυτό της παρακλητικής. Εκτός αυτού, η εκδοχή του χφ της Διονυσίου μάλλον είναι και η πρώτη με ανάβαση στον νενανώ προ του τέλους, ενώ η καταληκτική θέση πάλι είναι σχεδόν ίδια με αυτήν του Καρύκη (εξίσου σημαντικό στοιχείο για την μεταχείριση του μέλους). Η καταληκτική ιδέα αυτή καθιερώνεται σε όλες τις μεταγενέστερες εκδοχές του μέλους.

Στο χφ του Χαλκεόπουλου έχουμε ουσιαστικά την βάση του μέλους που ψάλλουμε μέχρι και σήμερα. Η δίφωνη παρακλητική της ενάρξεως αλλά και όλη η πρώτη περίοδος του μέλους επαναλαμβάνεται στερεότυπα ειδικά στα πιό κοντινά σε εμάς Ειρμολόγια Μπαλασίου και Πέτρου. Το ενδιάμεσο τμήμα προέρχεται από το αρχαίο μέλος με κάποια διαρρύθμιση, ενώ η καταληκτική φράση με πέρασμα από το νενανώ προ του τέλους θα μπορούσε άνετα να ψαλλεί και σήμερα και να ακουστεί οικεία στα αυτιά του σημερινού Ψάλτη.

Φτάνοντας στο μέλους Μπαλασίου που δημοσιεύω εδώ σε δική μου εξήγηση, μπορώ να πώ ότι αφενός φέρει όλη την μακραίωνη παράδοση του γνωστού προλόγου, αφετέρου αποτελεί την βάση (σε μεγάλο ποσοστό) του μέλους που κατέγραψε ο Πέτρος Λαμπαδάριος και έχει δημοσιευθεί εξηγημένο στο Ειρμολόγιο εκδ. 1825. Η ομοιότητα, μάλιστα, είναι τόσο μεγάλη που μου έδωσε το δικαίωμα (μάλλον με υποχρέωσε) να χρησιμοποιήσω την ορθογραφία των 3Δ για την εξήγησή του. Έλαβα υπόψιν βεβαίως και την εξήγηση που υπάρχει στον κώδικα 440 της Κουτλουμουσίου. Όπου υπάρχει λεπτότερη εξήγηση του μέλους ή κάποια παραλλαγή στο πάρσιμο θέσεως, αυτή τίθεται με κόκκινα πάνω από το κείμενο της εξηγήσεως, κάτι που έκανα και σε προηγούμενες εξηγήσεις προσομοίων Μπαλασίου.

Παραθέτω εδώ το πρωτότυπο κείμενο του προλόγου από τον ΕΒΕ 946 και εν συνεχεία την εξήγηση που επεχείρησα:






Στο σημείο αυτό επαναλαμβάνω για τους φιλόμουσους αναγνώστες τα εξής:

"Επειδή το κείμενο είναι μετρίας αναλύσεως λόγω περιορισμών του ιστοχώρου, οι φίλοι αναγνώστες που θα επιθυμούσαν να έχουν το κείμενο στην κανονική του μορφή σε αρχείο pdf μπορούν να το αιτηθούν στην διεύθυνση nmnovice00@yahoo.gr για να τους το αποστείλω σε συνημμένο αρχείο. Μπορούν όλοι να χρησιμοποιήσουν το κείμενο της εξηγήσεως υπό τις εξής προϋποθέσεις, τις οποίες παρακαλώ ευγενικά τους αναγνώστες να λάβουν υπ' όψιν, απλά ως ελάχιστο σεβασμό στον κόπο που κατεβλήθη και όχι στο πρόσωπο που τον κατέβαλε:

α. Για οποιαδήποτε δημοσίευση η παρεμφερή χρήση, παρακαλώ την αγάπη σας για απλή ενημέρωση μέσω e-mail,

β. Αν το κείμενο χρησιμοποιηθεί σε έκδοση ή απλά ως μουσικό κείμενο για ψάλσιμο, παρακαλώ να αναγράφεται τον όνομα του πονήσαντος, όχι τόσο για την κατοχύρωση του κειμένου (αν επιθυμούσα κατοχύρωση ή άλλα ωφέλη είναι προφανές ότι θα προέβαινα σε έντυπη έκδοση), όσο για την ανάληψη ευθύνης για τις τυχούσες ελλείψεις, και
  
γ. Οσάκις ψάλλονται τα ανωτέρω ιδιωτικώς, εν ευθυμία τραπέζης, ή αλλαχού, παρακαλώ θερμά τους αδελφούς ιεροψάλτες να μνημονεύουν τον πονήσαντα και να λένε ένα "Κύριε ελέησον" για αυτόν."
 


Διαβάστε ολόκληρο το άρθρο!

22 Μαρ 2013

Απορίες: περί σύντομης εξηγήσεως 2η

Γιατί το αναστάσιμο στιχηρό "Τριήμερος ανέστης Χριστέ" ενώ ήταν αρχικά μελισμένο σε νενανώ (μέχρι περίπου τον 15ο αι.) με δομή αυστηρά στιχηραρική στη συνέχεια έλαβε κανονική ειρμολογική δομή μέσου β' ήχου; Μια λογική και γρήγορη απάντηση θα μπορούσε να είναι ότι ο ύμνος αυτός είναι πρόλογος προσομοίων. Ναι, αλλά άν η εξήγηση στιχηρών και ειρμών είναι ίδια γιατί να πρέπει από τις αρχές του 16ου αι. να αλλάξει δομή; Σημειώνω ότι η πρώτη εκδοχή του μέλους που συναντώ σε μέσο β' είναι αυτή του Ακακίου Χελκεόπουλου (αρχές 16ου αι.). Δεν αποκλείω να υπάρχουν όμως και λίγο προγενέστερες καταγραφές του με αυτόν τον τρόπο εντός του 15ου αι. και μάλλον προς τα τέλη. 

Διαβάστε ολόκληρο το άρθρο!

21 Μαρ 2013

Απορίες: περί σύντομης εξηγήσεως 1η

Γιατί σε όλα τα αρχαία στιχηράρια (αλλά και στα νεώτερα) τα Θεοτοκία και τα καθίσματα των αντιφώνων της ακολουθίας των Παθών δεν είναι τονισμένα, ενώ όλα τα πέριξ στιχηραρικά ιδιόμελα είναι; Μοναδική εξαίρεση που βρήκα σε παλαιό στιχηράριο (του 14ου αι.) είναι ο πρώτος μακαρισμός ("Διά ξύλου ο Αδάμ") που βρήκα τονισμένο σε μέλος ειρμολογικό της εποχής (Κουκουζέλειο) και το παραθέτω εδώ:

Στο ίδιο Στιχηράριο υπάρχουν και τονισμένοι οι Ειρμοί και ορισμένα τροπάρια του κανόνος "Προς σε ορθρίζω", σε μέλος ωσαύτως ειρμολογικό της εποχής.
 
Είναι χαρακτηριστικό επίσης ότι σε Παπαδικές του 14ου-15ου αι. τα μέλη που έχουν ειρμολογικό μέλος (απολυτίκια, καθίσματα, μεγαλυνάρια της θ' ωδής, τριαδικά τροπάρια κ.λπ.) πολλές φορές δεν γράφονται ολόκληρα, αλλά παρατίθεται η αρχή τους μόνο. Κάτι τέτοιο όμως δεν το έχω δεν να συμβαίνει σε στιχηραρικό μέλος, έστω και πολύ γνωστό (π.χ. προσόμοιο).

Μήπως όλα αυτά τα στοιχεία ενισχύουν τον διαχωρισμό του μέλους του Στιχηραρίου από το μέλος του Ειρμολογίο στο Βυζάντιο;



Διαβάστε ολόκληρο το άρθρο!

19 Μαρ 2013

Απορίες: περί προσομοίων 1η

Γιατί η συντριπτική πλειοψηφία των αρχαίων Στιχηραρίων της μέσης γραφής (από τον 12ο έως και 15ο αι.) περιέχει τα προσόμοια "Όσιε πάτερ", "Ποίοις ευφημιών" ακόμα και το "Οίκος του Εφραθά", ενώ απουσιάζουν συστηματικά τα "Ώ του παραδόξου", "Των ουρανίων" και "Αι αγγελικαί", τα οποία αρχίζουν να συμπεριλαμβάνονται πολύ αργότερα στο σώμα των Στιχηραρίων (κυρίως μετά τον 15ο αι.);

Διαβάστε ολόκληρο το άρθρο!

31 Ιαν 2013

Σπουδή στο Καλοφωνικό Ειρμολόγιο-σύγχρονη προσπάθεια μελοποιήσεως κατά τα πρότυπα των παλαιών διδασκάλων

Σε προηγούμενο άρθρο προσπάθησα να αναλύσω την λογική με την οποία μελοποιήθηκαν οι πρώτοι καλοφωνικοί ειρμοί που αποδίδονται στον Πατριάρχη Θεοφάνη Καρύκη, παρουσίασα αδρά την δομή τους και προσπάθησα να εντοπίσω τα εσωτερικά τους στοιχεία εκείνα που κληροδοτήθηκαν ως λογική σύνθεσης στους ειρμούς μεταγενεστέρων μελοποιών. Στην παρούσα ανάρτηση παρουσιάζω μια σύγχρονη προσπάθεια μελοποίησης ενός καλοφωνικού ειρμού, μια σπουδή, τρόπον τινά, στο είδος αυτό της ψαλτικής μας παραδόσεως, ακολουθώντας όσο γίνεται την λογική των παλαιών ειρμών με δομή που "είναι πολύ κοντά στο πρωτότυπο μέλος του Ειρμολογίου και το θυμίζει έντονα".

Ιδού το μουσικό κείμενο:


Επέλεξα να μελοποιήσω τον ιαμβικό ειρμό "Γένους βροτείου" της δ' ωδής του κανόνος των Χριστουγέννων. Οι λόγοι έχουν να κάνουν με τις παρατηρήσεις 1-6 του σχετικού παλαιότερου άρθρου μου. Επιγραμματικά αναφέρω την λογική με την οποία προχώρησα:
1. Πρωτεύοντα ρόλο στην επιλογή έπαιξε το ίδιο το υμνογραφικό περιεχόμενο του ειρμού. Αυτό πιστεύω ότι γινόταν και παλαιότερα. Ρόλο έπαιξε φυσικά και ο ήχος. Ο α' ήχος ενδείκνυται για μια τέτοια προσπάθεια, αφού έχει πολύ μεγαλύτερη "δεξαμενή" καλοφωνικών θέσεων από τους άλλους ήχους.
2. Ο ειρμός, ως ιαμβικός, παρουσιάζει επαναλήψεις στα μετρικά χαρακτηριστικά του.
3. Παίρνοντας ως βάση το μέλος εκ του Ειρμολογίου Μπαλασίου Ιερέως (τέλη 17ου αι.) εντοπίζω στερεότυπη επανάληψη των καταληκτικών θέσεων (παίζει σαφώς ρόλο ότι όλοι οι στίχοι είναι παροξύτονοι).
4. Ακολουθείται η βασική ιδέα του παραπάνω ειρμού ως προς την πορεία και τις καταλήξεις.
5. Γίνεται "εξώθηση" (συμβατικός όρος δικός μου, μη κατοχυρωμένος) των ατελών καταλήξεων των πρώτων δύο στίχων στον α' δ'φωνο κατά πάγια τακτική των παλαιών μελοποιών.
6. Επιλέγεται έξαρση του μέλους στην 7φωνία στους στίχους 3 και 4, κατά την ίδια λογική.
7. Ακολουθεί ο τελευταίος στίχος που ακολουθεί κατά βάση το πρωτότυπο μέλος του ειρμού και συνταιριάζεται η στερεότυπη τελική κατάληξη που επέλεξα και για τους 4 πρώτους στίχους (οι δύο πρώτοι σε αργότερη εκδοχή και οι επόμενοι σε συντομότερη εκδοχή).
 
Καλοδεχούμενα τα σχόλια και οι παρατηρήσεις των αναγνωστών για την προσπάθεια αυτή.
 
Στο σημείο αυτό επαναλαμβάνω για τους φιλόμουσους αναγνώστες τα εξής:

"Επειδή το κείμενο είναι μετρίας αναλύσεως λόγω περιορισμών του ιστοχώρου, οι φίλοι αναγνώστες που θα επιθυμούσαν να έχουν το κείμενο στην κανονική του μορφή σε αρχείο pdf μπορούν να το αιτηθούν στην διεύθυνση nmnovice00@yahoo.gr για να τους το αποστείλω σε συνημμένο αρχείο. Μπορούν όλοι να χρησιμοποιήσουν το κείμενο υπό τις εξής προϋποθέσεις, τις οποίες παρακαλώ ευγενικά τους αναγνώστες να λάβουν υπ' όψιν, απλά ως ελάχιστο σεβασμό στον κόπο που κατεβλήθη και όχι στο πρόσωπο που τον κατέβαλε:

α. Για οποιαδήποτε δημοσίευση η παρεμφερή χρήση, παρακαλώ την αγάπη σας για απλή ενημέρωση μέσω e-mail,

β. Αν το κείμενο χρησιμοποιηθεί σε έκδοση ή απλά ως μουσικό κείμενο για ψάλσιμο, παρακαλώ να αναγράφεται τον όνομα του πονήσαντος, όχι τόσο για την κατοχύρωση του κειμένου (αν επιθυμούσα κατοχύρωση ή άλλα ωφέλη είναι προφανές ότι θα προέβαινα σε έντυπη έκδοση), όσο για την ανάληψη ευθύνης για τις τυχούσες ελλείψεις, και
γ. Οσάκις ψάλλονται τα ανωτέρω ιδιωτικώς, εν ευθυμία τραπέζης, ή αλλαχού, παρακαλώ θερμά τους αδελφούς ιεροψάλτες να μνημονεύουν τον πονήσαντα και να λένε ένα "Κύριε ελέησον" για αυτόν."  
 

Διαβάστε ολόκληρο το άρθρο!

16 Ιαν 2013

Δύο γριφώδεις μαρτυρίες περί μουσικώς τονισμένου βιβλίου των Ψαλμών

Κάποτε, διαβάζοντας το σχόλιο (1) της σελ. 287 του ΠΗΔΑΛΙΟΥ (εκδ. ΑΣΤΗΡ, Αθήναι 1970) που αφορά στον οε' Κανόνα της ΣΤ' Οικουμενικής Συνόδου, στάθηκα ιδιαίτερα στην εξής αναφορά: "Διό και ευρίσκονται παλαιά ψαλτήρια τονισμένα όλα με φωνάς της μουσικής". Η μαρτυρία αυτή έχει ιδιαίτερη αξία διότι προέρχεται από την γραφίδα ενός καθόλου τυχαίου ανδρός. Ο άγιος Νικόδημος φημιζόταν για την σοφία του και το απαράμιλλο μνημονικό του και γνωρίζουμε από μαρτυρίες του ιδίου ότι είχε μελετήσει πολλά αρχαία συγγράμματα σε πολλές βιβλιοθήκες του Αγίου Όρους.
Εντούτοις, το γεγονός ότι ήταν η μοναδική σχετική μαρτυρία για τονισμένα Ψαλτήρια που είχα μέχρι τότε βρεί σε συνδυασμό με το γεγονός ότι δεν γνώριζα να υπάρχει βιβλιογραφική αναφορά σε κάτι τέτοιο (σε κατάλογο μουσικών χφφ, κ.λπ.) ή σχετική μουσικολογική μελέτη (αν υπήρχε κάτι σίγουρα θα το εγνώριζαν και οι της Κοπεγχάγης, όπως μου επιβεβαίωσε προσφάτως και ο φίλτατος κ. Γιάννης Αρβανίτης, Δρ Μουσικολογίας) με έκανε να αφήσω το θέμα παράμερα, κρατώντας όμως στο πίσω μέρος του μυαλού μου την σχετική πληροφορία.

Πρόσφατα, μελετώντας το σπουδαίο θεολογικό σύγγραμμα του Ευστρατίου Αργέντη "Σύνταγμα κατά αζύμων" (Λιψία, 1760) έπεσα πάνω σε παρόμοια αναφορά. Συγκεκριμένα, στην σελ. 272 ο Αργέντης τελειώνοντας το σχόλιο του ενδεκάτου ("δέκατο πρώτο" αναφέρεται στο βιβλίο) άρθρου του 3ου τμήματος του βιβλίου, του άρθρου δηλαδή που αναφέρεται στην ευρεία χρήση που είχε το ψαλτήριο στην αρχαία λατρεία, γράφει τα εξής ενδιαφέροντα: "...Σημειώνω προσέτι και τούτο, ότι εν τοις τυπικοίς, ου γράφει ότι, αναγινώσκομεν το ψαλτήριον, αλλά φησι, στιχολογούμεν, τουτέστι, κατά στίχον ψάλλομεν εν αντιφώνοις, ώσπερ νύν στιχολογούμεν το κεκραγάριον, και τα εν τη λειτουργία λεγόμενα τυπικά. Και είδα εγώ βιβλίον ψαλτικής όλου του ψαλτηρίου".

Η αναφορά αυτή ταυτίζεται απόλυτα με αυτήν του αγίου Νικοδήμου. Βέβαια, ο άγιος Νικόδημος είναι κατά τι μεταγενέστερος (ο Αργέντης εκοιμήθη το 1762) και σε άλλα σημεία του Πηδαλίου κάνει αναφορές στα έργα του Αργέντη (π.χ. αναφέρει ως ιδιαίτερης αξίας την ερμηνεία του Αργέντη για το διακονικό οράριο), αλλά αυτό δεν νομίζω να υποδηλώνει μια πιθανή "ξερή" αντιγραφή της πληροφορίας από πλευράς του αγίου Νικοδήμου. Εξάλλου, ο άγιος Νικόδημος φημιζόταν για την απόλυτη σχολαστικότητα που είχε στα κείμενά του και θεωρώ απίθανο να έγραφε κάτι τέτοιο αν δεν το είχε όντως δεί. Επιπλέον, οι δύο άνδρες έζησαν και κινήθηκαν σε εντελώς διαφορετικά μέρη με πλούσιο πηγαίο υλικό κοντά τους αμφότεροι (ο άγιος Νικόδημος τις βιβλιοθήκες του Αγίου Όρους, και ο Αργέντης τις βιβλιοθήκες της Αλεξάνδρειας και πιθανόν του Σινά κ.ά.). Και δεν νομίζω να είχαν τόσο εξειδικευμένη αντίληψη ώστε να έκαναν αναφορά σε εκφωνητικές σημειογραφίες κ.λπ. Πιστεύω ότι θα είδαν καθαρώς μουσικά κείμενα, αναγνωρίσιμα και στην πλήρη έκταση του ψαλτηρίου.

Δεν γνωρίζω τί απέγιναν αυτά τα χφφ, αν τελικά όντως υπήρχαν. Μήπως βρίσκονται σε ακαταλογογράφητες βιβλιοθήκες; Είναι τουλάχιστον ενδιαφέρουσα η πληροφορία της υπάρξεώς τους, έστω κάποτε... Μακάρι, αν κάποιος από τους φίλους αναγνώστες έχει ειδικότερη γνώση να μας πληροφορήσει μέσω κάποιου σχολίου ή και με e-mail.

Τελειώνω παραθέτοντας μια ακόμα άκρως ενδιαφέρουσα πληροφορία που ανακάλυψα εντός του έργου αυτού του Αργέντη. Στην αρχή του ιδίου σχολίου που προαναφέραμε, και κάνοντας κριτική στους ψάλτες που "ψιθυρίζουν" και "μουρμουρίζουν" τους ψαλμούς "ωσάν να ήταν κανένα πάρεργον και ευτελές μέρος της εκκλησιαστικής ακολουθίας" ο Αργέντης λέει καυστικά: "Άλλοι πάλιν, τη μεγάλη εβδομάδι, και εν άλλαις εορταίς κατατρώγουσι τους ψαλμούς, και ψάλλουσι δύο ώρας ένα δοξαστικό, ή ένα αλληλούια". Πιό κάτω δε, υπερασπιζόμενος την στιχολογία των ψαλμών, συνεχίζει: "ζητούσι δηλονότι εκείνοι (εν. οι ψάλτες), ότι τα τροπάρια να ψάλλονται αργώς, και μετά μέλους, και δις, και τρις, και τετράκις το καθ' έν· οι δε ψαλμοί του Δαβίδ, τόσον να είναι εις αυτούς, όσον και να λείπουσι". Υπάρχει η αίσθηση ότι ο Αργέντης σαφώς υπερβάλλει για να στηρίξει την θέση του, αλλά οπωσδήποτε τα ανωτέρω μας εισάγουν στην ψαλτική ατμόσφαιρα της εποχής. Ο Αργέντης γεννήθηκε το 1685 και ανδρώθηκε εκκλησιαστικά σε μια εποχή που κυριαρχούσαν τα Στιχηράρια του νέου Χρυσάφου και του Γερμανού νέων Πατρών. Δύο ώρες για ένα δοξαστικό, βέβαια, είναι μάλλον πολλές, αλλά την Μ. Εβδομάδα υπάρχουν δοξαστικά που θα μπορούσαν άνετα να πλησιάσουν ή και να ξεπεράσουν την μία ώρα, όπως το τροπάριον της Κασσιανής του Γερμανού. Αν η "Κασσιανή" του Πέτρου Λαμπαδαρίου θέλει το λιγότερο 25 λεπτά της ώρας για να ειπωθεί, δεν είναι παράλογη αυτή η υπόθεση. Γεγονός είναι πώς στην εποχή για την οποία μιλάμε (αρχές 18ου αι.) το αργό μέλος κυριαρχούσε.


Διαβάστε ολόκληρο το άρθρο!

5 Ιαν 2013

Οι απαρχές των καλοφωνικών ειρμών

Στο φ. 127β του κώδικα 101 της Ι.Μ. Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Μετεώρων (αρχών 17ου αι.) παραδίδονται ανωνύμως δύο ειρμοί "με καλοφωνική μεταχείριση, πρόδρομοι των καλοφωνικών ειρμών· ίσως μέλος Θεοφάνους Καρύκη" (βλ. Γρ. Θ. Στάθη, Τα Χειρόγραφα Βυζαντινής Μουσικής, Μετέωρα, Αθήνα 2006, σ. 42)*. Οι δύο αυτοί ειρμοί είναι πολύ γνωστοί και από μεταγενέστερες μελοποιήσεις τους. Ο ένας είναι ο ειρμός "Την ζωοδόχον πηγήν" του α' ήχου και ο έτερος είναι ο "εν Σιναίω τω όρει" του γ' ήχου. Αν αυτή είναι όντως η παλαιότερη προσπάθεια καλλωπισμού κλασσικών ειρμών, τότε έχει ενδιαφέρον η διερεύνηση της σχέσεως του μέλους των με το μέλος των ειρμών που ανήκαν στον κύριο κορμό των Ειρμολογίων της εποχής εκείνης.
Ανεβάζω και την σχετική φωτογραφία από τον κατάλογο του καθ. Στάθη:


Ο τύπος ειρμολογίου που κυριαρχούσε τότε ήταν το Ειρμολόγιο του Καρύκη. Και όταν λέω "τύπος" εννοώ ότι την εποχή εκείνη δεν υπάρχουν ειρμολόγια που αποδίδονται μόνο στον Καρύκη, αλλά και άλλα, ανώνυμα, που το μέλος τους ομοιάζει πολύ με του Καρύκη, π.χ. του Ειρμολόγιο Σινά αρ. 1259 (τέλη 16ου, αρχές 17ου). Η σύγκριση που έκανα, λοιπόν, με τα ειρμολόγια της εποχής, αλλά και τα μεταγενέστερα που κυριάρχησαν (Μπαλασίου κ.λπ.) ήταν εξόχως ενδιαφέρουσα, και βοηθά, πιστεύω, στην καλύτερη χαρτογράφηση της πορείας του μέλους του Καλοφωνικού Ειρμολογίου. Αυτά τα λίγα, μέχρι στιγμής στοιχεία, τα καταθέτω στην παρούσα ανάρτηση.

Εκ πρώτης όψεως οι δύο αυτοί ειρμοί έχουν απλούστατη δομή που θυμίζει αρκετά το βασικό μέλος των ειρμών της εποχής. Ο ειρμός "Την ζωοδόχον πηγήν", και ειδικά το πρώτο τμήμα του, έρχεται σχεδόν αυτούσιο από τα ειρμολόγια τύπου Καρύκη της εποχής. Τα δύο πρώτα κώλα παρουσιάζουν επανάληψη του μέτρου (ισοσυλλαβία-ισοτονία) και επιλέγεται με συνέπεια η επανάληψη και του μέλους. Η χρήση της παρακλητικής στα σημεία "ζωοδόχον" και "φωτοφόρον" προέρχεται σχεδόν αυτούσια από τα ειρμολόγια της εποχής (στο Ειρμολόγιο Καρύκη της Ξενοφώντος υπάρχει μόνο στην λέξη "ζωοδόχον" και δεν επαναλαμβάνεται, ενώ σε άλλο ειρμολόγιο της εποχής επαναλαμβάνεται όπως και στον καλοφωνικό που εξετάζουμε) με μόνη διαφορά στο σημείο "πηγήν" όπου στα ειρμολόγια της εποχής οι δύο συλλαβές ενώνονται με κατάβαση πιάσματος, ενώ εδώ η πρώτη συλλαβή "πη" αυτονομείται και κατεβαίνει με υπορροή και η συλλαβή "γήν" ξεκινά την ανάβαση στον άγια προ της καταλήξεως. Οι φράσεις "τον ναόν τον έμψυχόν" και "την σκηνήν την πάγχρυσον" έχουν το ίδιο μέτρο και όντως μελίζονται ταυτόσημα. Η παρακλητική στον άγια επαναλαμβάνεται στο σημείο "την πλατυτέραν" που καθόλου τυχαία όπως είδαμε έχει το ίδιο μέτρο με τις άλλες δύο εγκωμιαστικές φράσεις που μελίστηκαν με παρακλητική ("την ζωοδόχον" και "την φωτοφόρον"). Όλες η καταλήξεις στην βάση του ήχου γίνονται με θέση οξείας, όπως και στον κλασσικό ειρμό. Στο σημείο "την ουρανού" γίνεται σαφώς μελοποίηση κατά τα νοούμενα με ανάβαση στην 7φωνία και διαφοροποίηση από την κλασσική δομή.

Ο ειρμός "εν Σιναίω τω όρει" είναι από αυτούς με την μεγαλύτερη προτίμηση στο Καλοφωνικό Ειρμολόγιο. Είναι ο μόνος που συναντάται σε 3 διαφορετικές εκδοχές-μελοποιήσεις στο Ειρμολόγιο που εξήγησε ο Γρηγόριος και πρωτοεκδόθηκε στα 1835. Στο Ειρμολόγιο Καρύκη παραδίδεται σε κλασσικό μέλος του γ' ήχου, ενώ στο Σινά 1259 έχει δομή μέσου γ' (ξεκινά από τον πλ α' και διατρίβει στον α' δ'φωνο για να καταλήξει στην βάση του γ') όπως ακριβώς και ο καλοφωνικός ειρμός στον κώδικα Μεταμορφώσεως 101. Ο Μπαλάσιος (καθόλου τυχαία νομίζω) τον παραδίδει και με τις δύο εκδοχές, μοναδική περίπτωση σε όλο το (αχανές) Ειρμολόγιό του. Ο ειρμός που εξετάζουμε εδώ ομοιάζει κατά πολύ με τις μεταγενέστερες μελοποιήσεις του 17ου-18ου αι. (ούτως ή άλλως, και αυτές είναι παρόμοιες μεταξύ τους). Και εδώ ισχύουν, πάνω-κάτω, τα όσα έγραψα για τον προηγούμενο ειρμό. Η τακτική είναι ίδια: επανάληψη του μέλους όπου υπάρχει επανάληψη του μέτρου και έξαρση λίγο προ του τέλους. Η μόνη διαφορά είναι η τελική κατάληξη στην βάση (γ' ήχος) και όχι στον μέσο ήχο (πλ α') που έχει να κάνει μόνο με την ιδιαιτερότητα της εντάξεως του μέλους στον μέσο ήχο και όχι στον κύριο.

Εξετάζοντας την δομή των δύο αυτών ειρμών μπορούμε να βγάλουμε κάποια πρώτα συμπεράσματα:
1. Επιλέχθηκαν ειρμοί με επαναλήψεις μέτρων στα κώλα τους ειδικά στο πρώτο τμήμα,
2. Επιλέχθηκαν ειρμοί με ίδιες καταλήξεις ως προς τον γραμματικό και κατά συνέπειαν και τον μουσικό τονισμό,
3. Οι επαναλήψεις μετρικών χαρακτηριστικών συμβαίνουν με συνέπεια στο πρώτο τμήμα του μέλους ανά δύο στίχους (οι δύο πρώτοι ή οι τέσσερεις πρώτοι), ακολουθεί προετοιμασία του τέλους με 1 ή 3 στίχους που περιλαμβάνουν και μια έξαρση (7φωνία του α' ήχου και στις δύο περιπτώσεις) και το μέλος τελειώνει με συνέπεια στην βάση του ήχου με την χαρακτηριστικότερη κατάληξη του ήχου,
4. Διατηρήθηκαν πολλά (μάλλον χαρακτηριστικά) στοιχεία από το βασικό μέλος των ειρμολογίων της εποχής, τα οποία επιδιώχθηκε να αποτελέσουν το "σήμα κατατεθέν" του μέλους με χρήση της επανάληψης (για αυτό και ισχύει το συμπερασμα 1), ή αλλιώς το "επίσημον" που αναφέρει και ο Χρύσανθος στο Θεωρητικό του,
5. Υπάρχει η "αίσθηση" κυριαρχίας του α' ήχου από τότε στις προτιμήσεις των μελοποιών, μιας και παρ'ότι ο δεύτερος ειρμός ανήκει υμνογραφικά στον γ' επιλέχθηκε η εκδοχή του σε μέσο γ' για την καλοφωνική απόδοσή του (έκτοτε, ο α' ήχος παραμένει και πρώτος στις προτιμήσεις όλων των μελοποιών που καταπιάστηκαν με το Καλοφωνικό Ειρμολόγιο), και εν τέλει
6. Είναι σαφές ότι το μέλος των δύο ειρμών που εξετάσαμε εδώ είναι πολύ κοντά στο πρωτότυπο μέλος του Ειρμολογίου και το θυμίζει έντονα, ενώ μεταγενέστερες μελοποιήσεις (με σημαντικότερες αυτές του Μπερεκέτη) ξεφεύγουν αρκετά από τα σαφή όρια του Ειρμολογίου και παύουν να θυμίζουν το μέλος από το οποίο "προήλθαν".

Μετά από τα παραπάνω, εχω την αίσθηση ότι οι βάσεις που τέθηκαν στους δύο αυτούς πρώιμους καλοφωνικούς ειρμούς και η λογική στην αρχιτεκτονική τους παρέμειναν αρκετά σταθερές για τα χρόνια που θα ακολουθούσαν με σταδιακή απομάκρυνση, βεβαια, από τα αυστηρά πλαίσια, ιδίως στα τέλη του 17ου αι. και λόγω κύρίως του Πέτρου Μπερεκέτη. Διατηρήθηκαν, όμως, διαχρονικά ορισμένα στοιχεία που μένει να μελετηθούν βαθύτερα κάποια στιγμή για το πώς και πόσο επηρέασαν τον κάθε μελοποιό. Φαίνεται λ.χ. ότι η επιλογή των ειρμών που καλλωπίζουν οι διάφοροι συνθέτες δεν είναι καθόλου τυχαία, και πρέπει να σχετίζεται με τα συμπεράσματα 1, 2 και 3 που σημείωσα παραπάνω. Η μελέτη του Καλοφωνικού Ειρμολογίου κάτι τέτοιο υποδεικνύει. Ειδικά στον α' ήχο (τον πιό αγαπητό στους μελοποιούς, όπως προανέφερα) παρουσιάζεται και μιά ακόμη ιδιαιτερότητα που αξίζει να επισημανθεί. Επιλέγονται κατά βάσιν ειρμοί που δείχνουν τον 4φωνο πρώτο, ή και αν ακόμα το μέλος τους κατά βάσιν 3φωνεί, η μετατροπή τους σε καλοφωνικό ειρμό συνήθως περιλαμβάνει και εξώθηση του μέλους προς τα έξω (από τον άγια στον α' δ'φωνο με εξάρσεις στην 7φωνία). Υπάρχει, δηλαδή, ένα βασικό "μοτίβο" πάνω στο οποίο δουλεύουν οι μελοποιοί και η προσπάθεια για απομάκρυνση από το καθιερωμένο αυτό πρότυπο αποτελεί την πρόκληση, αλλά και το ρίσκο της κάθε μελοποιητικής προσπάθειας, που θα αποτελούσε τελικώς και την μουσική "υπογραφή" του κάθε μελοποιού.

Για το μεγάλο και ωραίο αυτό θέμα του Καλοφωνικού Ειρμολογίου θα προσπαθήσω να ξαναγράψω κάποια στιγμή, ανεβάζοντας ίσως και μια σύγχρονη μελοποιητική προσπάθεια πάνω στα παλαιά πρότυπα, διεισδύοντας έτσι, όσο περισσότερο γίνεται, στην λογική που το έκανε την, για πολλούς, κορωνίδα της ψαλτικής φωνητικής τέχνης.

* Υ/γ (6-1-2013): Όπως με ενημέρωσε ο αγαπητός Δρ Μουσικολογίας κ. Μιχαήλ Στρουμπάκης, ο ειρμός "Την ζωοδόχον πηγήν" όντως αποδίδεται στον Θεοφάνη Καρύκη στο χφ Λειμώνος 287, φ. 136α όπου αναφέρεται ως "καλλωπισθείς παρά κυρ Θεοφάν(ους) του Καρίκ(η)", πληροφορία που εντόπισε στο έργο του Μανόλη Χ''γιακουμή Μουσικά Χειρόγραφα της Τουρκοκρατίας, Αθήνα 1975, σ. 50. Τον ευχαριστώ ιδιαιτέρως για την πληροφορία που ταυτοποιεί το μέλος που ανέλυσα στην παρούσα ανάρτηση.

Διαβάστε ολόκληρο το άρθρο!

26 Δεκ 2012

Ο ήχος του κοντακίου "Επεφάνης σήμερον"

Συνεισφέροντας λίγο στην συζήτηση περί του ήχου του κοντακίου "Επεφάνης σήμερον", το οποίο επιγράφεται ως ήχος δ' και παραδίδεται στο Ειρμολόγιο Πέτρου σε ήχο δ' μέσο με κατάληξη στον πλ δ', αναφέρω πληροφοριακά ότι το έχω εντοπίσει σε Ειρμολόγιο του 16ου αι. (τύπου Καρύκη) να επιγράφεται ως ήχος μέσος του γ' (όπως ακριβώς και το "Ή Παρθένος σήμερον") με κατάληξη πάλι στον πλ δ'.

Μια θεωρητική λύση για το θέμα του ήχου θα μπορούσε να είναι η θεώρηση του νανά (τριφωνία του πλ δ') ως ήχου μέσου τετάρτου κατά τον Αγιοπολίτη. Μπορεί δηλαδή η λογική της απόδοσης του μέλους αυτού με μέλος γ' ήχου να έχει θεωρητικές ρίζες πολύ παλαιότερες από ότι γενικώς θεωρείται.

Διαβάστε ολόκληρο το άρθρο!

18 Δεκ 2012

Τί είναι τελικά ο ήχος νάος;

Πολλές οι συζητήσεις περί του θέματος αυτού. Καμμία η σχέση του με το μακάμ σαμπάχ, κατά νεώτερες θεωρήσεις. Οι διάφορες πραγματείες τον θέλουν απλά ως δίφωνο του έξω πρώτου. Η ένδειξη "νάος" όμως συναντάται σπάνια, και όταν συναντάται βρίσκεται σε μέλη που καμμία διαφορά δεν έχουν με άλλα μέλη που χαρακτηρίζονται απλά ως α' ήχος. Η λύση μάλλον δίδεται σε κάποια από τις παλαιές θεωρητικές πραγματείες που εντόπισα σε αγιορειτικό κώδικα (δεν μπορώ να δώσω περισσότερες λεπτομέρειες, αν και γνωρίζω ότι μπορεί έτσι να γίνομαι αναξιόπιστος), που έχω την εντύπωση ότι κάπου/κάποτε έχει εκδοθεί, αν και εγώ προσωπικά δεν κατέχω αντίτυπο.

Αυτό που διαφαίνεται είναι ότι τελικά το θέμα αφορά στην γέννεση του ήχου. Ο νάος είναι ο γ' ήχος που δεν λειτουργεί ως κύριος, δηλαδή ως δ'φωνος του πλαγίου του (του βαρέος, δηλαδή), αλλά περισσότερο ως δίφωνος του α' ή του πλ α'. Αν το δούμε αντίστροφα, συσχετίζοντας τα παραπάνω με τον α' ήχο, νάος είναι ο α' ήχος που δείχνει προτίμηση στην διφωνία, λειτουργεί δηλαδή ως ήχος μέσος του γ'. Το μέλος, όμως, δεν αποδίδεται στον γ' αλλά στον πρώτο και με τον χαρακτηρισμό "νάος" φανερώνεται η γέννεση του ήχου αυτού. Για τον λόγο αυτό η πραγματεία τον ονομάζει και "τριτόπρωτο".

Για να δούμε το θέμα και αφαιρετικά, ο γ' του παλαιού στιχηραρίου αναπαύεται πολλές φορές στο πλάγιό του, τον βαρύ. Δείχνει δηλαδή την κυριότητά του επί του βαρέος λειτουργώντας ως τετράφωνος αυτού. Ε, αυτός ο τρίτος δεν είναι νάος κατά τα παραπάνω (παραγόμενος ήχος, δηλαδή), αλλά κύριος γ'. Η πραγματεία ονομάζει τον νάο και "νανά" εξηγώντας ότι ο "νανάς" (sic) είναι ο τρίφωνος του πλ δ'. Πράγματι, το νανά θεωρείται παλαιόθεν επήχημα του πλ δ' ήχου (τρίφωνος του πλ δ'), δηλαδή ήχος που παράγεται από τον πλ δ' με επηχημα στην τριφωνία. Σε όλες τις προθεωρίες εξάλλου, το νανά μπαίνει στα απηχήματα του πλ δ', με τρίφωνη ανάβαση που ακολουθεί το νεάγιε. Ταυτίστηκε όμως θεωρητικά και με τον γ' ήχο διότι το όνομά του χρησιμοποιήθηκε ως παραλλαγή του γ' στον Τροχό. Δεν είναι όμως κύριος ήχος αφ' εαυτού του το νανά, αλλά ήχος παραγόμενος (μέσος δ' ονομάζεται από τον Αγιοπολίτη, όπου και κατατάσσεται στις φθορές μαζί με το νενανώ).

Όλα αυτά συμπληρώνουν λίγο την εικόνα του νάου που είχαμε μέχρι σήμερα. Είναι ήχος δίφωνος, ή καλύτερα ήχος μέσος του γ' που δεν αποδίδεται στον γ' αλλά στον αυτού μέσον, τον πλ α', ή και α'. Στον κώδικα δίνονται και παραδείγματα που ενισχύουν την παραπάνω εικόνα. Λεέι π.χ. ότι ο βαρύς της Παπαδικής πολλάκις γράφεται πρωτόβαρυς (κατά το "τριτόπρωτος") ως μη παραγόμενος από πλάγιασμα του γ', αλλά "έσται η κίνησις του βαρέως (sic) από τον ήχον πρώτον".

Γιατί όμως ελάχιστα μαθήματα επιγράφονται ως "νάος", αφού δεν υπάρχει σαφής διαφορά με τα άλλα του α'; Εδώ ίσως ισχύει αυτό που αναφέρεται σε άλλο θεωρητικό παλαιό: ανάγκη εστίν αμοίβεσθαι το μέλος εις τον ήχον εις όν εχρόνισε το μέλος. Ίσως να επιλέγει ο μελοποιός να το εντάξει εκεί διότι έτσι μας πληροφορεί για το ποιά θεωρεί ότι είναι η επικρατούσα ιδέα του μέλους, ή για το πώς γεννήθηκε η πορεία του. Γιατί π.χ. ο καλλοφωνικός ειρμός "εν Σιναίω τω όρει" να μελοποιείται με την ιδέα του α' (με παρόμοια συμπεριφορά μάλιστα με αρκετούς ειρμούς του α' ήχου) και να εντάσσεται στον γ' ἠχο; Διότι, η παράδοση τον διέσωσε με δύο εκδοχές στο Ειρμολόγιο Μπαλασίου, μία κατά τα πρότυπα του γ' ειρμολογικού και μία σε μέσο του γ' με την ιδέα του α' δ'φώνου, και οι διάφοροι "καλλωπιστές" επέλεξαν να καλλωπίσουν την δεύτερη εκδοχή, εντάσσοντας το μέλος σαφώς στον γ' ήχο αφήνοντάς μας να απορούμε για την καταγωγή του.

Εδώ υπάρχει και άλλο ένα θέμα. Όταν ο νάος καταλήγει δύο έξω (στο γ' ήχο) μήπως διαφοροποιείται από τον καθ' αυτό γ' όταν αυτός καταλήγει στην βάση του; Μια κλασσική κατάληξη του γ' ήχου της Παπαδικής είτε προκύπτει από διφωνία του α' (αν το μέλος είναι του α' ήχου), είτε από επιστροφή στην βάση του μέλους (αν το μέλος είναι του γ' ήχου) είναι η κατάληξη με διπλή. Ως προς την παλαιά γραφή, η κατάληξη είναι ίδια:ολίγον με διπλή. Ως προς την αργή εξήγησή της όμως, υπάρχει ορισμένες φορές διαφοροποίηση. Το παραγώμενο μέλος είναι πολύ γνωστό και παρόμοιο και στις δύο περιπτώσεις, αλλά και με ανιχνεύσιμες διαφορές που μας προβληματίζουν. Ας πάρουμε για παράδειγμα δύο θέσεις διπλής από το 8ηχο θεοτοκίο "Θεοτόκε Παρθένε" του Μπερεκέτη. Την μία από τον α' ήχο στην θέση "Παρ-θέ-νε" και την άλλη από τον γ' ήχο στην θέση "Κυ-ρι-ος":
 
εξήγηση Γρηγορίου Πρωτ. από Κοκκινογοργούσα:
 
 

 
εξήγηση Γρηγορίου Πρωτ. από Κοκκινογοργούσα:
 
 
 
Όπως παρατηρούμε, η χρονική αξία αλλά και η βασική πορεία είναι ίδια και στις δύο περιπτώσεις. Υπάρχει όμως διαφοροποίηση στο πώς το μέλος προσεγγίζει την βάση του γ' ήχου. Στην μέν πρώτη περίπτωση, το πάρσιμο του Δι είναι από κάτω, ενώ και η πεταστή πρό της βαρείας αναλύεται από κάτω. Στην δεύτερη περίπτωση, το μέλος έχει σαφώς μιά τάση να ακουμπήσει ψηλότερους φθόγγους, όπως το Κε, ενώ δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που αντίστοιχες θέσεις αναλύονται με ανάβαση μέχρι τον Ζω ύφεση. Η αίσθηση που δίνεται, λοιπόν, είναι ότι όταν η συγκεκριμένη θέση του γ' συναντάται σε μέλη α' ήχου, η εκτέλεσή της έχει μιά τάση να τραβιέται προς τα κάτω, ενώ όταν ο γ' είναι ο ήχος του μέλους, δίνεται μια αίσθηση οξύτητος με πάρσιμο από πάνω. Υπάρχουν περιπτώσεις, όμως, που η δεύτερη εξήγηση συναντάται σε μέλη του α' (π.χ. βλ. Κεκραγάρια Ιακώβου), αν και το αντίθετο δεν συμβαίνει ποτέ, το να συναντήσουμε την πρώτη εξήγηση σε μέλη του γ' δηλαδή. Έχει κι αυτό την σημασία του νομίζω.
 
Μήπως σε τέτοιες μικρολεπτομέρειες κρύβεται ο ήχος νάος; Μήπως, λοιπόν, για άλλη μια φορά επαληθεύεται ο Γαβριήλ Ιερομόναχος, που λέει ότι κάθε μέσος ήχος ποιεί ίδιον μέλος "της ιδέας αυτού δηλωτικόν"; Μήπως, τελικά, έχουμε νάο ήχο απλά κάθε φορά που ένας α' ήχος διφωνεί;
 
Ελπίζω να συνέβαλα κάπως στην προβληματική του θέματος αυτού.
 

Διαβάστε ολόκληρο το άρθρο!

17 Δεκ 2012

Η πρώτη μαρτυρία περί ισοκρατήματος (;)

[Ενημερώνω του φίλους αναγνώστες ότι λόγω μεγάλης ελλείψεως χρόνου δεν θα δημοσιεύω πλέον μόνο αυτοτελή άρθρα με μιά κάποια οργανωμένη δομή, όπως έκανα μέχρι τώρα. Πολλές αναρτήσεις στο εξής θα έχουν την μορφή σύντομης παράθεσης στοιχείων και πορισμάτων της έρευνας, που με την χάρη του Θεού ακόμα συνεχίζω, έστω και μετά πολλών εμποδίων. Ευχαριστώ όλους τους συστηματικούς και μη επισκέπτες της σελίδας αυτής, που ακόμα και μετά από παρέλευση τόσων μηνών απραξίας από μέρους μου, εξακολουθούν να διαβάζουν τα όσα μέχρι τώρα έχω αναρτήσει και κατά καιρούς με τιμούν και με την αποστολή θερμών προσωπικών μηνυμάτων εις ένδειξιν ενδιαφέροντος.]

Μελετώντας τον περίφημο κώδικα ΕΒΕ 2061 (αρχών του 15ου αι., περιέχοντα την ασματική παράδοση μάλλον της Θεσσαλονίκης) εντόπισα στο φ 119r μέλη που είναι πολύ πιθανόν να φέρουν τις πρώτες ενδείξεις ισοκρατήματος. Πρόκειται για δύο τρισάγια ασματικά, πιθανότατα του τέλους της μεγάλης δοξολογίας του Όρθρου. Δεν μπορώ να είμαι σίγουρος για αυτό βέβαια, διότι ο γραφέας του φύλλου αυτού μάλλον δεν είναι ο ίδιος με τον γραφέα του υπόλοιπου κώδικα, όπως συμπεραίνω από το γεγονός ότι τόσο η μαύρη όσο και η κόκκινη μελάνη διαφέρουν από αυτές του υπόλοιπου κώδικα, ενώ η γραφή είναι αρκετά πιό μικρόσχημη, πυκνή και άτακτη από τα γειτονικά μέλη. Το σημείο που παρατίθενται, όμως, είναι ακριβώς μετά την ενότητα της μεγάλης δοξολογίας, στο σημείο που δίνονται οδηγίες για την ψαλμώδηση του αναστάσιμου τροπαρίου "Σήμερον σωτηρία τω κόσμω...".

Το πρώτο τρισάγιο φέρει την ένδειξη: Θεσσαλονικαίον κ[αι] ασματικόν, ψαλλόμενον τη λαμπρ[ή] μέχρι της αναλή[ψεως]· μετά αναβαστακτών (sic) ο δομέστικος ήχος γ' [άνευ διφώνου, ήτοι μέσος του γ'] Ανεανεανες αβούα άγιος ο Θεός...
Το δε δεύτερο: έτερον τρισάγιων (sic) ήχος δ'· αναβαστακτόν Τον τρισάγιον ύμνον πάντες άσωμεν, άγιος ο Θεός...

Το πρώτο μέλος ξεκινά από τον πλ α' με την απηχηματική φράση ανεανεανες που καταλήγει με το αβούα δύο έξω στον γ' ήχο. Το μέλος συνεχίζει ως τρίτος με μια σπειροειδή κίνηση γύρω από την βάση του γ' ακουμπώντας τον α' και κατερχόμενο μέχρι του πλ α' για να καταλήξει στον γ'. Κάτωθεν του μέλους υπάρχουν με κόκκινη μελάνη συντμήσεις ή παραλλαγές του μέλους, κατά τα συνήθη σε τέτοιου είδους κώδικές. Το πρωτοφανές σε αυτό το μέλος είναι ότι από την έναρξη του μέλους του τρισαγίου (μετά το αβούα) μέχρι το τέλος του σημειώνονται άνωθεν αυτού μικρά κόκκινα ίσα ανά τακτά διαστήματα (ανά δύο ή τρείς συλλαβές). Για την ακρίβεια, των ίσων αυτών προηγείται μία και μόνη τετράφωνη ανάβαση (ολίγον με υψηλή έμπροσθεν αυτής) ακριβώς πάνω από την συλλαβή "ά" της αρκτικής λέξεως άγιος του τρισαγίου. Μέχρι το τέλος και με συνέπεια ακολουθούν μικρά κόκκινα ίσα.

Τα ίδια περίπου συμβαίνουν και στο επόμενο τρισάγιο. Το μέλος ξεκινά μάλλον από τέσσερεις έσω (πλ δ') με σημείωση μιάς τετράφωνης καταβάσεως με κόκκινο πρό του μέλους ενώ από την συλλαβή "σά" της λέξεως τρισάγιον ξεκινούν να επιγράφονται του μέλους τα μικρά κόκκινα ίσα, που όπως και στην προηγούμενη περίπτωση επαναλαμβάνονται ανά δύο ή τρεις συλλαβές μέχρι τέλους.

Δύο στοιχεία με οδηγούν στην σκέψη ότι αυτά τα μικρά κόκκινα ίσα αποτελούν ένδειξη ισοκρατήματος:

1. Ότι μάλλον εσκεμμένα γράφονται στην αντίθετη πλευρά από τις κόκκινες συντμήσεις/παραλλαγές του μέλους για να μην υπάρξει σύγχυση για τον ρόλο τους και,

2. Ότι και τα δύο μαθήματα φέρουν την ένδειξη "αναβαστακτόν" ή "μετά αναβαστακτών".

Η ακριβής έννοια του όρου "αναβαστακτόν" δεν νομίζω να διαφοροποιείται από την έννοια του συνηθέστερου όρου "βαστακτόν" (π.χ. "τούτο ψάλλεται όλον βαστακτόν" κ.λπ.), αν και δεν μπορώ να είμαι απόλυτος, μιάς και το θέμα είναι πολύ σκοτεινό και μελλοντικά στοιχεία μπορεί να το φωτίσουν καλύτερα.

Ως προς το τί θα μπορούσε να προσφέρει αυτή η σημείωση του ίσου ανα τακτά διαστήματα του μέλους, δεν μπόρεσα μέχρι τώρα να δώσω ικανοποιητική απάντηση. Στο δεύτερο τρισάγιο το ίσο φαίνεται να βαστάει τον φθόγγο του πλ δ' (Νη της νέας μεθόδου), λύση που έχει λογική αν σκεφτούμε ότι το μέλος εκτίνεται σχεδόν αποκλειστικά μέσα στο 5χορδο μεταξύ κυρίου και πλαγίου δ'. Στο πρώτο μέλος είναι πιό θολά τα πράγματα, ιδίως με την τοποθέτηση της 4φωνης αναβάσεως στην αρχή, που αν μετρηθεί από τον μέσο ήχο της μαρτυρίας μας δίνει έξω α', ενώ αν μετρηθεί από την βαθμίδα που το μέλος βρίσκεται εκείνη την στιγμή (γ' ήχος) μας δίνει έξω γ' (άνω Νη της νέας μεθόδου)! Επίσης, δεν εντόπισα κάποια σημειογραφική συστηματικότητα στην τοποθέτηση των ίσων σε συγκεκριμένα σημεία του μέλους. Μάλλον τυχαία φαίνεται.

Τελειώνοντας, ενημερώνω τους αγαπητούς αναγνώστες ότι η δημοσίευση φωτογραφικών τεκμηρίων στο εξής θα είναι αρκετά δύσκολη. Όσοι επιθυμούν να μελετήσουν το συγκεκριμένο θέμα καλύτερα, μπορούν να ζητήσουν από μένα το σχετικό τεκμήριο στο γνωστό e-mail μου, και ευχαρίστως θα τους το αποστείλω. Για κάτι πιό επίσημο καλό θα ήταν να απευθυνθούν στην ΕΒΕ.



 

Διαβάστε ολόκληρο το άρθρο!