Δενδροδιάγραμμα περιεχομένων

open all | close all

3 Μαΐ 2009

Η έννοια της "φθοράς" στην παλαιά γραφή της Βυζαντινής Μουσικής: Εισαγωγή.

Είναι πολύ δύσκολο να αντιμετωπιστεί η προβληματική γύρω από το τί σημαίνει "φθορά" στο παλαιό σύστημα γραφής και διδασκαλίας της Βυζαντινής Μουσικής ξέχωρα από άλλες βασικές έννοιες του ιδίου συστήματος, όπως "ήχος", "παραλλαγή", "Τροχός" κ.ά. Κατά την αναφορά μας στο θέμα αυτό, λοιπόν, είναι σίγουρο ότι θα πρέπει να παρεμβάλλονται αναφορές και σε αυτές τις έννοιες, διότι όλα τα ανωτέρω συνυπάρχουν αχώριστα και αλληλοεξαρτώμενα στο παλαιό σύστημα γραφής. Πρέπει λοιπόν από την αρχή να γίνουν κάποιες απαραίτητες επεξηγήσεις:

1. Είναι πολύ βασικό να ξεκαθαρίσουμε, ότι ο ήχος στον οποίο εντάσσεται ένα μέλος στην Βυζαντινή Μουσική είναι αυτός που καθορίζεται με την αρκτική μαρτυρία του μέλους. Ανεξάρτητα από την πορεία της μελωδίας στην συνέχεια και ακόμα κι αν το μέλος ενδιατρίψει περισσότερο σε ήχους άλλους από τον αρχικό, ο ήχος που κυριαρχεί και υπονοείται δεν παύει να είναι αυτός της αρκτικής μαρτυρίας.

2. Είναι πολύ σημαντικό, επίσης, να κατανοήσουμε ότι οι ενδιάμεσες μαρτυρίες σε ένα παλαιό μέλος σημαίνουν βασικά τον ήχο κατά την παραλλαγή του Τροχού, στον οποίο βρίσκεται το μέλος εκείνη την στιγμή, εν αναβάσει ή εν καταβάσει, και όχι κατ' ανάγκην τον "τρέχοντα" ήχο του μέλους (με ό,τι αυτό συνεπάγεται και για το τρέχον "ίσο" της μελωδίας). Αυτό σημαίνει, ότι, την στιγμή που τίθεται η ενδιάμεση μαρτυρία, η παραλλαγή του Τροχού που χρησιμοποιούμε για να απηχήσουμε τους ανιόντες και κατιόντες φθόγγους βρίσκεται ακριβώς στον ήχο που δηλώνει η μαρτυρία, ενώ η ιδέα του μέλους που κυριαρχεί μπορεί να εξακολουθεί να είναι αυτή του αρχικού ήχου.

3. Στα παλαιά θεωρητικά και τις προθεωρίες υπάρχουν (ή προκύπτουν από την μελέτη τους) κάποια βασικά αξιώματα που πρέπει πάντοτε να έχουμε κατά νουν για να καταλαβαίνουμε τα φαινόμενα που συναντούμε στη παλαιά γραφή:

α. Εν αναβάσει βρίσκουμε κυρίους ήχους και εν καταβάσει πλαγίους,
β. Οι κύριοι ήχοι εν καταβάσει αποδεικνύονται πλάγιοι και οι πλάγιοι εν αναβάσει κύριοι. Αυτό σημαίνει ταύτιση κυρίων με τους πλαγίους τους.
γ. Ανά τέσσερις φωνές (ανιούσες ή κατιούσες) οι ήχοι επαναλαμβάνονται λόγω παραλλαγής.
δ. Ανά 7 φωνές (ανιούσες ή κατιούσες) οι ήχοι επαναλαμβάνονται λόγω διαστημάτων του δις διαπασών συστήματος.

4. Λόγω άνισης αλληλοεπικάλυψης Τροχού και Διαπασών (π.χ. Τροχός+Τροχός=8 φωνές, ενώ Διαπασών=7 φωνές) συμβαίνει ο ήχος, στον οποίο βρισκόμαστε λόγω παραλλαγής να μη συμπίπτει με τον ήχο στον οποίο βρισκόμαστε διαστηματικά. Για παράδειγμα, αν από τον έσω α' ήχο (Πα στην νέα γραφή) ανέβω 4 φωνές (έναν πλήρη Τροχό) βρίσκω λόγω του αξιώματος (3γ) α΄ ήχο (έξω πρώτο στον Κε). Αν ανέβω άλλες 4 φωνές βρίσκω από παραλλαγή πάλι α' ήχο (άνω Βου) ενώ διαστηματικά βρίσκομαι στην 7φωνία του β' ήχου. Στην περίπτωση αυτή παραλλαγίζω ανανες με ποιότητα νεανες. Αν ανέβω άλλη μία φωνή παραλλαγίζω νεανες με ποιότητα νανα, εκτός αν υπάρξει σύστημα με μετάθεση βάσης κατά Τροχόν, οπότε αλλάζουν και τα διαστήματα. Αυτό το φαινόμενο ο Κ. Ψάχος το αναφέρει ως "διπλοπαραλλαγαί".

5. Αν ένας ήχος επαναλαμβάνεται λόγω παραλλαγής ανα 4 φωνές και λόγω διαστημάτων ανά 7 φωνές, αυτό σημαίνει ότι 4φωνία και 7φωνία είναι ο ίδιος ήχος. Με λίγα λόγια, ένας ήχος επαναλαμβάνεται και ανα τρείς φωνές. Π.χ. η 4φωνία του πλ. δ' είναι ο δ' που είναι και πλ. δ' λόγω του αξιώματος (3γ). Η 7φωνία του πλ. δ' είναι απο παραλλαγή ο γ' ήχος που είναι και πλ. δ΄ και δ'. Είναι πασίγνωστη εξάλλου η σχέση των δύο ήχων. Ο πλ. δ' μελίζει πολλά μέλη του στην τριφωνία του, τον νανα, που είναι γ' ήχος. Με τον ίδιο τρόπο διαπιστώνεται ταύτιση α' - δ', β' - α' και γ'-β' και των αντιστοίχων πλαγίων τους βέβαια.

6. Με βάση όλα τα ανωτέρω και με συνολική θεώρηση των διαστημάτων του δις διαπασών συστήματος, προκύπτει τελικά ότι κάθε ήχος μπορεί να "προσλάβει" κυριαρχικά ως βάση του όχι μόνον την βαθμίδα του κυρίου ήχου του αλλά και κάθε άλλη βαθμίδα που δίνει την ιδέα του εν αναβάσει ή εν καταβάσει, ασχέτως αν από την άλλη πλευρά της βαθμίδας υπάρχουν διαστήματα γνωριστικά άλλου ήχου. Για παράδειγμα, ο έσω α' ήχος έχει την γνωριστική ιδέα του δ' ήχου κάτωθεν της βάσης του μέχρι την αντιφωνία του άγια της παπαδικής (κάτω Δι), ενώ πάνω από την βάση του έχει την γνωριστική ιδέα των α΄ ήχων. Αυτό σημαίνει ότι ο δ΄ μπορεί να καταλάβει την βάση του έσω α' και να εκτυλίξει το μέλος του είτε ως στιχηραρικός, χωρίς αλλαγή εκατέρωθεν διαστημάτων, είτε και ως παπαδικός με αλλαγή των διαστημάτων πάνω από την βάση του. Κλασσικό παράδειγμα οι θέσεις παπαδικού άγια από τον Πα στα αρχαία ανοιξαντάρια. Σ' αυτές τις περιπτώσεις η αλλαγή κυρίαρχου ήχου και ίσου του μέλους μπορεί να γίνει χωρίς τοποθέτηση σημαδίου φθοράς. Έχουμε "κατάσταση φθορας" και όχι "σημάδι φθοράς".

7. Τελειώνοντας αυτή την μικρή αλλά απαραίτητη εισαγωγή στο θέμα, πρέπει να αναφέρουμε κάτι που έχει παρεξηγηθεί από πολλούς μελετητές σήμερα. Είναι γνωστό ότι οι ήχοι των παλαιών έχουν παρακλάδια, τους διφώνους και μέσους ήχους. Τονίζουμε με ιδιαίτερη έμφαση (και θα το τεκμηριώσουμε όσο μπορούμε εν συνεχεία) ότι οι μέσοι και οι δίφωνοι των ήχων έχουν άλλη ποιότητα (άλλη "ιδέα", όπως θα διαβάζαμε στις αρχαίες πραγματείες), από τους ήχους με τους οποίους ταυτίζεται το ίσον τους. Π.χ. ο μέσος του γ' ήχου είναι ως γνωστόν ο πλ. α'. Άλλη είναι η ιδέα του γ' ήχου που μελίζει από τον μέσο του (γ' του παλαιού στιχηραρίου) και άλλη αυτή του πλ. α' (του στιχηραρίου, ωσαύτως). Ή, για να αναφέρω ένα πιό τρανταχτό παράδειγμα, είναι λάθος να λέμε ότι τα μέλη του λεγέτου είναι β' διατονικός (εξάλλου, ο όρος β' διατονικός είναι πολύ νεώτερος, όπως θα δούμε). Ο ήχος είναι ο μέσος του δ' κατά τους παλαιούς και έτσι πρέπει να τον αντιμετωπίζουμε.

Εν κατακλείδι, ανεβάζω ένα παράδειγμα για το πώς συναντούμε συνήθως το φαινόμενο της "διπλοπαραλλαγής" στα διάφορα χφφ. Πρόκειται για το πρώτο ημιστίχιο των αρχαίων ανοιξανταρίων, σε σύνθεση Αγίου Ιωάννου Κουκουζέλους. Στο συγκεκριμένο χφ έχουμε τρείς καταγραφές διπλής μαρτυρίας, α'-δ' ήχου, δ'-γ' ήχου και α'-β' ήχου. Μια αντιπαραβολή με τις εξηγήσεις Γρηγορίου Πρωτοψάλτου και Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος είναι αρκετή για να οσφρανθούμε πολλά σε σχέση με όσα αναφέραμε παραπάνω ως εισαγωγή στο θέμα.



7 σχόλια:

Jim είπε...

Πράγματι ενδιαφέρουσες οι απόψεις του άρθρου αυτού, είναι κι αυτό ακόμα μια άποψη, μεταξύ τόσων άλλων.

Διαβάζοντας το άρθρο αυτό αρκετές φορές, πραγματικά δεν μπόρεσα να καταλάβω το σκοπό ανάρτησής του, τι ακριβώς θέλει να πει ο ποιητής. Προσωπικά δεν έβγαλα καμιά άκρη, ούτε με το τι ακριβώς πραγματεύεται, ούτε και που ακριβώς καταλήγει. Είναι κατ' εμέ ένα ακαταλαβίστικο κείμενο, ξεπερνώντας κι αυτές τις θεωρήσεις του Καρά.

Απλά θα αναφέρω το εξής: Στην 1η “απαραίτητη επεξήγηση” γράφει:
"Είναι πολύ βασικό να ξεκαθαρίσουμε, ότι ο ήχος στον οποίο εντάσσεται ένα μέλος στην Βυζαντινή Μουσική είναι αυτός που καθορίζεται με την αρκτική μαρτυρία του μέλους. Ανεξάρτητα από την πορεία της μελωδίας στην συνέχεια και ακόμα κι αν το μέλος ενδιατρίψει περισσότερο σε ήχους άλλους από τον αρχικό, ο ήχος που κυριαρχεί και υπονοείται δεν παύει να είναι αυτός της αρκτικής μαρτυρίας."

Την 4η Κυριακή των Νηστειών εσπέρας, ψάλλεται το εις ήχον Βαρύ ιδιόμελον “Ο τον αμπελώνα φυτεύσας”. Έχει καμιά σχέση αυτό το μέλος με Βαρύ; Ο ήχος που “κυριαρχεί και υπονοείται” είναι αυτός της αρχικής μαρτυρίας ή είναι καθαρός πλ. Α' ;
Το αυτό φαινόμενο συμβαίνει και στο αργό κεκραγάριο και πασαπνοάριο του Βαρέως.

Επίσης, θα πει κανείς ότι το μέλος του “Κατεπλάγη Ιωσήφ” είναι ήχος Δ' ;
Το μέλος του “Τον τάφον σου Σωτήρ” είναι ήχος Α' ;

Οι λόγοι που έγιναν αυτές οι εκχωρήσεις μουσικών τεμαχίων σε κάποιον ήχο, ακόμα κι αν δεν έχουν καμία σχέση με με αυτόν, είναι περισσότερο για λόγους “μουσικής οικονομίας”, παρά για όσα άλλα αναφέρονται εδώ.

Η μουσική μας είναι πολύ απλή και εκεί βρίσκεται το Θείο μεγαλείο της, ας την αφήσουμε λοιπόν, κατά τα παραδεδομένα, απαλλάσσοντάς την από δυτικούς νεοτερισμούς, αυθαίρετες θεωρήσεις, διάττοντες μουσικούς μεσσίες, εξηγητές της παλαιάς παρασημαντικής και όχι μόνο.

Ας ακούσουμε τον Βιολάκη τι αναφέρει για την παλαιά παρασημαντική, που τόσο πολύ ήθελε να μάθει, αλλά δεν υπήρχε κανείς να του δείξει, διότι δεν υπήρχε ουδείς. Ένας μόνο κι αυτός υπέργηρος.
Δεν έμαθε ο Βιολάκης την παλαιά παρασημαντική 1 περίπου αιώνα πριν, όπου ήταν ακόμα σε χρήση και οι δύο γραφές. Σήμερα θα την εξηγήσουμε, όχι μόνο αυτή, αλλά και το πλέον πολύπλοκο θέμα της φθοράς, όπου το ίδιο σημάδι, άλλαζε την ενέργειά του, όχι μόνο κατά ήχο και γένος, αλλά και κατά φθόγγο όπου ετίθετο. Ποιος θα ομιλήσει γι' αυτά; Ο δυτικοτραφείς μουσικά Κ. Ψάχος ή ο μοναδικός αυτοδίδακτος μουσικοδιδάσκαλος Σ. Καράς;

Ας είμαστε εγκρατείς και λογικοί. Η μουσική μας είναι θεϊκά απλή, δεν χωρούν περιττολογίες, παλιλλογίες, αργολογίες ή δυτικολογίες.

Η πολύ θεωρία βλάπτει σοβαρά την Ιερά Ημών Εκκλησιαστική Μουσική.

Με αγάπη και κατανόηση σε όλους τους σπουδάζοντας τη μουσική
και βρίσκονται μπροστά σε τέτοιους λαβυρίνθους
Δημήτρης Ανδριώτης

π. Νικoλαος Μεζης είπε...

Κύριε Ανδριώτη,
ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΝΕΣΤΗ!
Δεν σας γνωρίζω, αλλά το θεωρώ τιμή μου που καθίσατε να διαβάσετε το άρθρο αυτό τόσες φορές. Λυπούμαι που δεν καταλάβατε τίποτα από αυτό. Δεν είμαι βέβαια ποιητής, όπως λέτε χαριτολογώντας, αλλά ισόβιος σπουδαστής της ψαλτικής, την οποία αντιμετωπίζω ως ενιαία τέχνη και δεν την διαχωρίζω σε παλαιά και νέα.

Διαγιγνώσκω, αν μου επιτρέπετε, μεγάλη βεβαιότητα εκ μέρους σας όταν λέτε ότι η "εκχώρηση μουσικών τεμαχίων σε κάποιον ήχο, ακόμα κι αν δεν έχουν καμία σχέση με με αυτόν" γίνεται για λόγους "μουσικής οικονομίας". Συγχωρέστε με, αλλά "μουσική οικονομία" δεν ξέρω τί πάει να πεί. Αν είχατε κάποια παραπομπή θα με βοηθούσατε ιδιαίτερα.

Όσο για το μέλος "Ο τον αμπελώνα" εσείς θεωρείτε ότι είναι πλ.α'; Εμένα με προβλημάτισε ιδαίτερα η μαρτυρία του Γαβριήλ Ιερομονάχου που λέει: "Έκαστος δε τούτων των μέσων ποιεί και μέλος ίδιον και δηλωτικόν της μεσότητος αυτού", όπου ο πλ. α΄ πρέπει να νοηθεί ως μέσος του βαρέος στο παράδειγμα που δώσατε. Από τότε που διάβασα αυτό το κείμενο κατάλαβα ότι δεν ισχύει αυτό που λέτε.

Επίσης, με την άποψή σας ότι η ψαλτική είναι πολύ απλή θα διαφωνούσε σίγουρα ο Μανουήλ Χρυσάφης (ιε' αι.) που έγραφε: "μη τοίνυν νόμιζε απλήν είναι την της ψαλτικής μεταχείρησιν, αλλά ποικίλην τε και πολυσχιδή", αλλά και ο νέος Χρυσάφης (ιζ' αι.) που τονίζει προς τους μαθητάς της ψαλτικής ότι: "ο θέλων μουσικήν μαθείν,..., θέλει πολλάς υπομονάς, θέλει πολλάς ημέρας", και άλλοι πολλοί, μεγάλοι της τέχνης, που τονίζουν το βάθος και την σοφία της, μεταξύ αυτών και ο Βιολάκης που αναφέρατε. Στην αρχή του Δοξασταρίου του, που είμαι σίγουρος ότι κατέχετε, γράφει χαρακτηριστικά μέσα σε άλλα για την ανομοιογένεια στην ψαλτική τέχνη της εποχής του: "Την ανωμαλίαν ταύτην [...] βλέπων, έγνων να εγκύψω εις την μελέτην του αρχαίου μέλους μετά πολλών κόπων εν τη αυτή αρχαία γραφή, εν ή κατά πρώτον εγράφη όπερ και ανέλαβον να εξηγήσω εις την παρ' ημίν γραφήν, μετά πολλής όμως ευλαβείας και προσοχής...". Καταλήγει δε ως εξής: "Ειμί δε εύελπις, Παναγιώτατε Δέσποτα, ότι, άμα ως η έκδοσις αύτη αναφανή, αι νέαι γενεαί των μουσικών θα επανέλθωσιν εις την αρχαίαν του μέλους γνώσιν, θα επανέλθει δε αύθις και το ομοιόμορφον του ψάλλειν εν ταις Εκκλησίαις...". Και πάλι, επιτρέψτε μου να εμπιστευθω τον Βιολάκη έναντι υμών.

Εξάλλου, τίποτα στην Εκκλησία δεν είναι απλό. Τα πάντα είναι αντικείμενο αποκαλύψεως του Θεού προς τον άνθρωπο. Και ο Θεός δεν αποκαλύπτει τόσο απλά πράγματα. Πιστεύετε, λ.χ. μιας και μιλάμε για εκκλησιαστικές τέχνες, ότι η αγιογραφία είναι απλή τέχνη; Εγώ δεν το πιστεύω καθόλου. Δεν θα επεκταθώ. Ο καθένας δυστυχώς τα ερμηνεύει διαφορετικά αυτά τα πράγματα και κατά την δική του αντίληψη. Αυτό είναι το μυστήριο "άνθρωπος". Για το λόγο αυτό προσπαθώ να χρησιμοποιώ δικές μου σκέψεις όσο λιγότερο γίνεται και να εμπιστεύομαι τα λόγια σοφότερων από εμένα ανθρώπων.

Κατά τα άλλα, σας ευχαριστώ για τις συμβουλές που απλόχερα δίνετε σε μένα και σε κάθε σπουδάζοντα την μουσική, αλλά πρέπει να καταλάβετε ότι ο ιστοχώρος αυτός είναι εντελώς προσωπικός και δημιουργήθηκε για να φιλοξενήσει τις απόψεις και τους προβληματισμούς του γράφοντος. Δεν είστε καθόλου υποχρεωμένος, εσείς και οποιοσδήποτε άλλος φυσικά, να διαβάζετε και να καταλαβαίνετε τα γραφόμενα ή να συμφωνείτε με αυτά. Αν έχετε κάτι σχετικό και επικοδομητικό να πείτε στο μέλλον σε σχέση με αυτά, μιλώντας με επιχειρήματα και όχι απλά με συμβουλές και παραινέσεις, είστε καλοδεχούμενος, όπως και κάθε καλόπιστος αναγνώστης. Όπως καταλαβαίνετε, δεν σας γνωρίζω και δεν μπορώ να αποδεχθώ αβασάνιστα το οτιδήποτε θα θέλατε να πείτε, επειδή μόνο και μόνο το είπατε εσείς. Αναλαμβάνετε τον ρόλο "διάττοντος μουσικού μεσσία" με αυτόν τον τρόπο (για να χρησιμοποιήσω τα εύστοχα λόγια σας). Αυτό ισχύει και για όλους τους αναγνώστες.

Σας ευχαριστώ για τον χρόνο σας.
Θα προτιμήσω τον λαβύρινθο και έχει ο Θεός.

π. Νικόλαος

Jim είπε...

Αληθώς Ανέστη ο Κύριος.

Σεβόμενος την προσωπική σας σελίδα θα σας αποχαιρετήσω με τις εξής σκέψεις:

1.Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, στην προσπάθειά του να κατατάξει όλους τους ήχους της βυζαντινής μουσικής σε 8 οικογένειες, για λειτουργικούς κυρίως λόγους, γινώσκων ότι αυτοί υπερβαίνουν κατά πολύ τους 8, κατέταξε αυτούς με πρώτο κριτήριο τη βάση εκάστου ήχου. Έτσι ο νενανώ κατατάχθηκε στην οικογένεια του Δ΄ ήχου, μιας και η βάση του είναι ο Δι, αν και έχει ποιότητα πλ. Β΄. Χάριν όμως της “μουσικής οικονομίας”, χαρακτηρίζεται ως ήχος Δ΄. Η λειτουργικότητα των ήχων και η χρήση τους για τον πραγματικό λόγο που δημιουργήθηκαν, ξεπερνάει κατά πολύ την απόλυτη μουσικολογική ταξινόμηση. (Μάριος Μαυροεϊδής, Οι Μουσικοί τρόποι στην Ανατολική Μεσόγειο)

2.Με βάση το "Έκαστος δε τούτων των μέσων ποιεί και μέλος ίδιον και δηλωτικόν της μεσότητος αυτού", ο Λέγετος θεωρείται και ήχος Άγια, ως μέσος αυτού, αλλά και ο Άγια μπορεί να θεωρηθεί ως Βαρύς διατονικός επτάφωνος, ως μέσος του τελευταίου. Ή ακόμα ο Γ΄ ήχος να θεωρηθεί ως Πρώτος, μιας και είναι μέσος του Ά ήχου (Ά ήχος με βάση τον Κε, σαν κύριος).
Εδώ παρεμβαίνει η “μουσική απλότητα” που αναφέρω (κι όχι στο αν μαθαίνεται εύκολα η μουσική ή αν είναι "...ποικίλης τε και πολυσχιδής" και πόσο πρέπει να κοπιάσει ο σπουδάζων αυτήν), η οποία “μουσική απλότητα”, δεν έχει σχέση με όλα αυτά τα πολύπλοκα, δυσνόητα, περιττά και άχρηστα σε σχέση με τον υψηλό της σκοπό, την λατρεία του Τριαδικού Θεού.
Τα περί μέσων ήχων, έξω δεξιά, έσω αριστερά κλπ αυθαίρετα περιττολογήματα δεν έχουν καμιά λειτουργική, αλλά και θεωρητική υπόσταση. Ευρίσκονται μόνο στις θεωρίες αυτοδιδάκτων, αυτόκλητων μουσικοδιδασκάλων και στους συνεχιστές των (εδώ πάνε οι μουσικοί μεσσίες).
Εις την βυζαντινή εκκλησιαστική μουσική δεν χωρούν περιττολογίες.

Όπως χαρακτηριστικά γράφει ο Γεώργιος Μιχαλάκης.
(http://graeca.mrezha.net/upload/MontrealPsaltiki/GKM_Paedagogical/Chrysanthos_vs_Karas_002.htm)

"Ἡ #μέθοδος# Καρᾶ παρέχει, οὖτως, #ἀπαντήσεις# εἰς ἐρωτήματα πηγάζοντα ἐκ τῆς συγχρόνου δυτικῆς σκέψεως, τουτέστιν ἐκ #διανοιῶν# αἱ ὁποῖαι προτιμοῦν τὴν #ἀδιάλειπτον κατατομὴν τῆς τριχῶς# πρὸ πάσης ἐκ στῆθους μαθήσεως κάποιου βασικοῦ συνόλου ὕμνων."

Ας μην πέσουμε σε τοιούτους λαβυρίνθους. (σ' αυτόν τον λαβύρινθο αναφέρομαι).

3.Όσον αφορά τον Γεώργιο Βιολάκη, θα σας παραπέμψω στο βιβλίο που έχει γράψει ο ίδιος, “Μελέτη συγκριτική της νυν εν χρήσει μουσικής γραφής προς την του Πέτρου του Πελοποννησίου και προς την αρχαιοτέραν γραφήν” όπου ο ίδιος αναφέρει την αδυναμία του να μάθει την παλαιά παρασημαντική που τόσο επιθυμούσε. Πριν 100 χρόνια λοιπόν ο Πρωτοψάλτης Βιολάκης, επιθυμούσε διακαώς να μάθει το πώς “...θα επανέλθωσιν εις την αρχαίαν του μέλους γνώσιν” και δεν τα κατάφερε. Αυτό θα ήταν ευχής έργο, διότι “...θα επανέλθει δε αύθις και το ομοιόμορφον του ψάλλειν εν ταις Εκκλησίαις...”.
Επιτρέψτε μου να πω εδώ, ότι ήταν (όπως και όλων μας πιστεύω είναι) ευσεβής πόθος του Πρωτοψάλτου. Δεν έγινε στις μέρες του Βιολάκη και θα γίνει σήμερα;
Σήμερα, αν βρεθεί ψάλτης που να ψάλλει κι όχι να τραγουδάει, τότε θα είναι είδηση.

Ας μην διυλίζουμε τον κώνωπα και καταπίνουμε την κάμηλον εις την μουσικήν, είναι ανεπίτρεπτον.

4.Τέλος, η Βυζαντινή μουσική είναι όπως αναφέρεται μία, ενιαία και αδιαχώρητος, αλλά μόνο σε φιλολογικό επίπεδο.
Τα πράγματα τότε και σήμερα είναι τελείως διαφορετικά. Ο Μανουήλ Χρυσάφης έζησε τον ιε' αι., με τελείως διαφορετικές μουσικές προσεγγίσεις. Είναι μέγα λάθος να προσπαθούμε να ανασύρουμε απ' το παρελθόν ξεχασμένες μνήμες, φιλτράροντάς τες υπό τη δική μας λογική.
Άλλη παιδεία τότε, άλλη έκφραση, άλλο ύφος, άλλες φωνές, άλλο περιβάλλον, άλλο ήθος, άλλη έκφραση, σε γενικό βαθμό, άλλη μουσική.
Μουσική έχουμε σήμερα και είναι επαρκέστερη του δέοντος, ας την μελετήσουμε κι ας την εξυψώσουμε, ας προσπαθήσουμε να δείξουμε σε όλους το μεγαλείο της Βυζαντινής μας Μουσικής, που όμοιά της δεν βρίσκεται στον κόσμο ολόκληρο.

Την αγάπη σας πάτερ και την του Κυρίου ευλογία.

Μετά τιμής
Δημήτρης Ανδριώτης

π. Νικoλαος Μεζης είπε...

Κύριε Ανδριώτη,

Σας ευχαριστώ για το αδιάκοπο ενδιαφέρον και την προσπάθεια σας να συνεννοηθούμε περισσότερο με επιχειρήματα και λιγότερο με συμβουλές.

Σεβαστές καθ' όλα οι απόψεις σας, αν και υπάρχουν κάθετες και οριζόντιες διαφωνίες στα περισσότερα απο αυτά που γράφετε.

Επιγραμματικά θα αναφέρω μερικές για να επεκταθώ σε λεπτομέρειες και αποδείξεις στα πλαίσια ξεχωριστών άρθρων για τα θέματα που θίξατε και τα οποία έχω σκοπό να αναρτήσω κάποια στιγμή. Εδώ απλά λίγα σχόλια:

1. Ο νενανώ είναι βασικά πλ. β' ήχος που μελίζει κατά πλάτος δοξαστικά και πολλά άλλα μαθήματα. Από παραλλαγής είναι α΄ ήχος ως ευρισκόμενος 3 φωνές πάνω από τον πλ. β'. "Τινές δε βούλονται λέγειν το του νενανώ μέλος ένατον ήχον· ουκ έστι δε, αλλά μάλλον πλάγιος δευτέρου δεδεμένος. Τεθείσα γαρ η του νενανώ φθορά, έδειξεν ημίν τον πλάγιον δευτέρου άσαι δεδεμένως", γράφει ο Γαβριήλ Ιερομόναχος στην γνωστή πραγματεία του. Το φαινόμενο ότι ο δ' ήχος μελίζει με την ποιότητα του νενανώ στα γνωστά καθίσματα του δ' έχει να κάνει με αυτό που λέει ωσαύτως ο Γαβριήλ σε άλλο σημείο: "πάντες οι ήχοι εν πάσιν εισίν τοις ήχοις".

2. Ο λέγετος δεν είναι άγια αλλά μέσος του άγια. Αν και πρό του 17ου αι. δεν υπήρχε ο βαρύς διατονικός επτάφωνος, που αναφέρετε ως παράδειγμα, αν ομιλήσουμε για αρκετά νεώτερα παραδείγματα, όπως η δοξολογία του Δανιήλ, τότε ο μέσος του ήχου της δοξολογίας θα είναι ο πλ. δ' και όχι ο άγια, διότι βρισκόμαστε εν καταβάσει. Ασχέτως από αυτό όμως, η φράση του Γαβριήλ που ανέφερα λέει ότι άλλο είναι π.χ. ο άγια που μελίζει στην βάση του και άλλο ο άγια ως δίφωνος του έσω β' ή μέσος του έξω β' (άνω Ζω). Αυτό είναι προφανές ότι δεν το καταλάβατε.

3. Τα "περί μέσων ήχων, έξω δεξιά, έσω αριστερά κλπ", που αναφέρετε σαρκαστικά δεν είναι καθόλου αυθαίρετα περιττολογήματα, και έχουν πλήρη θεωρητική υπόσταση. Βρίσκονται σε όλες της προθεωρίες των Παπαδικών και φυσικά δεν είναι φαντασίες αυτόκλητων μουσικοδιδασκάλων. Λέγοντας τέτοια πράγματα φαίνεται ότι αγνοείτε βασικές πτυχές της ψαλτικής τέχνης. Μη εκτίθεσθε με απολυτολογίες.

4.Σχετικά με τους ευσεβείς πόθους του Βιολάκη, ποτέ μη λέτε ποτέ. Μπορεί να εκπλαγείτε κάποια στιγμή. Δικαίωμά σας να πιστεύετε ότι δεν γίνεται. Δικαίωμά μου να πιστεύω ότι αξίζει να προσπαθήσω. Με την δική σας λογική πάντως, εφόσον σήμερα η καθομιλουμένη γλώσσα είναι τα νέα ελληνικά δεν πρέπει να υπάρχουν κλασσικοί φιλόλογοι. Μήπως σας παρερμηνεύω;

5. Μιά σημαντική διαφωνία μας είναι αυτό που αναφέρετε στην παρ. 4. Μιά τέχνη, και δη εκκλησιαστική, ουδέποτε χωρίζεται σε επίπεδα. Αν μπορεί αυτό να γίνει τότε εκπίπτει σε τεχνική. Για μένα, και νομίζω για όλη την Εκκλησία, τα πάντα είναι ένα συνεχές παρόν. Η παράδοση στην Εκκλησία δεν είναι κάτι που απλώς παραλαμβάνουμε και παραδίδουμε σαν σκυτάλη, αλλά κάτι στο οποίο εντασσόμεθα και πορευόμεθα προς τα εμπρός με αέναη ροή. Είναι ιερά παράδοση και την συνέχει το ίδιο το Άγιο Πνεύμα, το οποίο, ως αληθινός Θεός, είναι αναλλοίωτο. Δεν το πλάθουμε εμείς αναλόγως με τις εποχές.

6. Η τελευταία άποψή σας: "Μουσική έχουμε σήμερα και είναι επαρκέστερη του δέοντος..." είναι αυτή με την οποία διαφωνώ περισσότερο. Διαφωνώ με την λέξη "σήμερα" και την φράση "επαρκέστερη του δέοντος", όπως και με το ότι πρέπει να την "εξυψώσουμε". Η μουσική μας είναι μία ενιαία τέχνη και είναι επαρκής όσο ομοιάζει με το ουράνιο πρότυπό της, την αγγελική ακατάπαυστη δοξολογία. Η τέλεια προσευχή, πάντως, δεν γίνεται κατά τους πατέρες ούτε με ψαλμωδίες, ούτε με λόγια, αλλά με απόλυτη ησυχία, που είναι κατά τον αββά Ισαάκ τον Σύρο το "μυστήριο του μέλλοντος αιώνος". Για τον λόγο αυτό η ψαλμωδία ονομάζεται και ατελής προσευχή στην πατερική γραμματεία. Η ψαλτική δεν έχει ανάγκη εμάς για να φανεί το μεγαλείο της. Εμείς είμαστε ανεπαρκείς, και ως εκ τούτου πρέπει να την μελετήσουμε για να εξυψωθούμε εμείς και όχι για να την εξυψώσουμε ως τέχνη. Αυτό είναι μάλλον αλαζονικό να το λέμε και να το σκεπτόμαστε.

Έχετε ολοθύμως την αγάπη μου και είθε να έχετε και την του Κυρίου ευλογία.

Χριστός Ανέστη!

Jim είπε...

Βλέποντας ότι δεν ωφελεί αλλά μάλλον θόρυβος γίνεται, αποσύρομαι της προσπαθείας.
Εύχομαι ολόψυχα να τα καταφέρετε, όντας σίγουρος ότι χίμαιρες κυνηγάτε.


"
Το συμπάσχειν ανθρώπινον.
Το συγχαίρειν αγγελικόν.
Το πίπτειν ανθρώπινον.
Το εμμένειν σατανικόν.
"
Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος


Καλή ταξίδι !

Ανώνυμος είπε...

ΣΥ ΕΊΠΑΣ !

π. Νικoλαος Μεζης είπε...

Τι είπα;