Δενδροδιάγραμμα περιεχομένων

open all | close all

4 Μαΐ 2009

Η χρήση της αψίδας στην εκκλησιαστική αρχιτεκτονική.

Υπάρχει μια βασική αρχή στην επιστήμη της Αρχιτεκτονικής σήμερα, η οποία λέει ότι οι μορφές των αρχιτεκτονικών στοιχείων ενός κτηρίου θα πρέπει να αναφέρονται άμεσα στο κατασκευαστικό του σύστημα και να προβάλλουν τα δομικά του στοιχεία. Αν π.χ. ένα κτήριο χρησιμοποιεί το κλασσικό σύστημα σκελετού από οπλισμένο σκυρόδεμα το οποίο λειτουργεί με "πλάκες", "δοκούς" και "υποστυλώματα", δηλαδή επίπεδα ή ευθύγραμμα στοιχεία, θα πρέπει και οι αρχιτεκτονικές του μορφές να είναι επί το πλείστον ευθύγραμμες και επίπεδες, εφόσον άλλου είδους στοιχεία (π.χ. καμπύλα ή τοξωτά) δεν θα έχουν στατική αξία. Η ανάκληση αρχιτεκτονικών στοιχείων του παρελθόντος, εξάλλου, θεωρείται μιμητισμός και απορρίπτεται εκ προοιμίου.

Η λογική αυτή, δυστυχώς, πέρασε και στην εκκλησιαστική μας αρχιτεκτονική και πολλοί σύγχρονοι (με την έννοια του "μοντέρνοι") αρχιτέκτονες αποφεύγουν επιμελώς στον σχεδιασμό Εκκλησιών την χρήση καμπύλων στοιχείων που θεωρούν ότι δεν έχουν καμία στατική έννοια. Βλέπουμε, λοιπόν, την κατασκευή ευθυγράμμων υπερθύρων, παραλληλογράμμων παραθύρων ασχέτων με την μορφή των κλασσικών λοβών, ακόμα και προθέσεις στο ιερό χωρίς κοίλα αψιδώματα, γυναικωνίτες με μορφή εσωτερικού μπαλκονιού κ.α.

Ένα πολύ βασικό στοιχείο για την εκκλησιαστική αρχιτεκτονική είναι ότι κατατάσσεται στις λειτουργικές τέχνες, όπως και κάθε καλλιτεχνική έκφραση στην Εκκλησία. Αυτό σημαίνει ότι και η τέχνη αυτή προβάλλει την θεολογία της Εκκλησίας και δεν έχει καθαρά χρηστική ή ωφελιμιστική λογική. Υπάρχουν βασικοί θεολογικοί συμβολισμοί στο κάθε τι εντός και εκτός Ναού. Και από την στιγμή που οι αρχιτεκτονικές επιλογές καθιερώθηκαν στον ρουν της εκκλησιαστικής ιστορίας με βάση την συμβατότητα που έχουν με την εκκλησιαστική λογική και την ορθόδοξη λατρεία, η μίμηση παλαιοτέρων μορφών όχι μόνο ανεπιθύμητη δεν είναι, αλλά και επιβάλλεται προκειμένου να αξιοποιούνται οι κατακτήσεις του παρελθόντος. Το ίδιο, φυσικά, συμβαίνει και με κάθε εκκλησιαστική τέχνη, γιατί καμία καλλιτεχνική έκφραση εντός Εκκλησίας δεν υφίσταται ανεξάρτητα από την θεολογία και την πίστη της Εκκλησίας, κι ούτε έχει και ιδιαίτερη αξία εκτός Εκκλησίας, αφού ο σκοπός που δημιουργήθηκε ήταν ακριβώς αυτό: να διακονήσει την λατρεία του Θεού, μόνο προς δόξαν Θεού.

Το στοιχείο της αψίδας και του τόξου στην εκκλησιαστική αρχιτεκτονική, πολύ γρήγορα υιοθετήθηκε από την Εκκλησία, από τους παλαιοχριστιανικούς ακόμα χρόνους. Δεν είναι τυχαίο ότι, αμέσως μετά την εφαρμογή του εδίκτου των Μεδιολάνων επί Μ. Κωνσταντίνου (313 μ.Χ.) η πρώτη μορφή ναού που καθιερώθηκε για την ορθόδοξη λατρεία, ήταν ο τύπος της Βασιλικής. Η μορφή αυτή ερχόταν από την κοσμική αρχιτεκτονική της εποχής και εχρησιμοποιείτο μέχρι τότε σε επίσημα κτήρια και, σε κάποια περίοδο ιδίως, σε θρονικές αίθουσες αυτοκρατόρων και βασιλέων (εξ'ού και Βασιλική). Ήταν διαμήκη κτήρια που στην μία άκρη του διαμήκους άξονα είχαν μεγάλη αψίδα, εσοχή δηλαδή μισού τυμπάνου με κάλυψη από τεταρτοσφαιρικό θόλο. Τα αψιδώματα, γενικώς, ήταν σύμβολα αυτοκρατορικής εξουσίας και δόξας. Είναι χαρακτηριστικό ότι, όταν κάποιος αυτοκράτορας επέστρεφε από επιτυχή πολεμική εκστρατεία, κατασκευάζονταν μεγάλες αψίδες στις εισόδους των πόλεων απο τις οποίες θα διερχόταν ο αυτοκράτορας με δόξα και τιμή, για να εξαρθεί το μέγεθος της επιτυχίας του. Είναι γνωστές μάλιστα πολλές τέτοιου είδους αψίδες και στον ελλαδικό χώρο (Γαλερίου, Αδριανού κ.ο.κ.), που ονομάζονται αλλιώς και "θριαμβικά τόξα". Τα αψιδώματα βρήκαν στην Εκκλησία αυτό που ακριβώς ήθελε η Εκκλησία να εκφράσει για το βασιλικό και το αρχιερατικό αξίωμα του Χριστού, ο Οποίος εθριάμβευσε κατά του θανάτου και, νικητής, ανέστη εκ του τάφου θεώνοντας το πρόσλημμα, τον άνθρωπο!

Έκτοτε, στο χώρο της εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής, αν και δεν ήταν πάντα στατική η ανάγκη (υπήρχαν και ευθύγραμμα στοιχεία εν χρήση τόσο στην ρωμαϊκή όσο και στην βυζαντινή αρχιτεκτονική) εδραιώθηκε η χρήση απλών τοξωτών στοιχείων και αψιδωμάτων. Εκ περιστροφής των πρώτων δημιουργήθηκαν οι ασπίδες και οι ημισφαιρικοί θόλοι. Από την επέκτασή τους στην μία διάσταση δημιουργήθηκαν τα τύμπανα και τα ημιθόλια. Από εγκάρσια διασταύρωση των ημιθολίων δημιουργήθηκαν τα σταυροθόλια. Παντού κυριάρχησαν τα στοιχεία που προέβαλαν την μορφή του τόξου ή τις πιό σύνθετες μορφές του, που προαναφέραμε. Η βασιλική εξουσία του Χριστού τονίσθηκε καθ' υπερβολήν με την χρήση των τοξωτών στοιχείων. Οι μορφές αυτές συνδέθηκαν οργανικά με την αρχιτεκτονική των Εκκλησιών σε σημείο, που η απουσία τους απογυμνώνει τα εκκλησιαστικά κτήρια και δημιουργεί αίσθηση αποξενώσεως, για να μη πούμε αποκοπής, από το σπουδαίο αρχιτεκτονικό παρελθόν μας.

Εν πάσει περιπτώσει, οι αρχιτέκτονες σήμερα είναι άνθρωποι που διαθέτουν κοσμική μόρφωση στα θέματα αυτά και κανείς δεν μπορεί να έχει απαίτηση να γνωρίζουν εξ αρχής και βαθύτερα πράγματα για την εκκλησιαστική αρχιτεκτονική. Είναι λογικό αυτοί οι άνθρωποι να συμμορφώνονται με τις αρχές της επιστήμης τους. Είναι πολύ περίεργο, όμως, που η διοικούσα Εκκλησία αδιαφορεί παντελώς για το θέμα, επιτρέποντας να προβάλλεται στα εκκλησιαστικά κτήρια το κοσμικό κριτήριο αυτών των επιστημόνων και όχι η θεολογία της Εκκλησίας και οι συμβολισμοί της. Γέμισε ο ελλαδικός χώρος από ναούς αποκρουστικούς στην όψη, μη έχοντας ιεροπρέπεια και προϋποθέσεις κατανύξεως. Έντονα ευθύγραμμα στοιχεία και επίπεδες επιφάνειες κατέκλυσαν τις μορφές των εκκλησιών, δημιουργώντας ένταση στην ψυχή και απροσδιόριστη ψυχρότητα.

Εμείς, θα μένουμε να διερωτώμεθα: Γιατί τόση εμπιστοσύνη στις αρχές της αρχιτεκτονικής επιστήμης; Μήπως οι αρχές αυτές δεν ήταν διαφορετικές παλαιότερα; Ή, είναι σίγουρο πως θα είναι οι ίδιες και στο μέλλον; Ως πότε θα βάζουμε την σοφία του κόσμου πάνω από την σοφία του Θεού και την αυθεντία της Εκκλησίας; Πότε θα καταλάβουμε ότι η σοφία του Θεού είναι μωρία για τον κόσμο; "Ουχί εμώρανεν ο Θεός την σοφίαν του κόσμου τούτου;" (Κορ. Α' 2, 20). Πότε θα γίνουμε, τέλος, πιό αξιοπρεπείς χριστιανοί με εμπιστοσύνη στις παραδόσεις μας και τις αρχές μας;

2 σχόλια:

Νεοκλής Λευκόπουλος είπε...

Μια που το ενδιαφέρον σας επεκτείνεται και στην εκκλησιαστική αρχιτεκτονική, ρίξτε μια ματιά σε ένα πόνημά μου, στο άλμπουμ μου, στο «Ψαλτολόγιον»:
http://www.analogion.com/forum/album.php?albumid=98
Τα σχόλια ευπρόσδεκτα.

π. Νικoλαος Μεζης είπε...

Συγχαρητήρια για την δουλειά σας! Θα είχα πάρα πολλά να πώ για τις ωραίες ιδέες σας στην χάραξη αυτού του σχεδίου. Αυτό που δεν έχω αναφέρει πουθενά μέχρι τώρα είναι ότι οι σπουδές μου είναι θετικές. Είμαι απόφοιτος του τμήματος Πολιτικών Μηχανικών Πατρών, με ειδίκευση στα κατασκευαστικά συστήματα των μνημείων. Έχω ασχοληθεί αρκετά και με την εξέλιξη της εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής. Κάποια πρώτα σχόλια:
1. Οι αρκετά προεξέχουσες εγκάρσιες κεραίες μας πηγαίνουν πίσω χρονικά στην Σκριπού του Ορχομενού. Αποφασιστική η αίσθηση "έδρασης" και "αρχαϊκότητας" του Ναού που δίνεται.
2. Ο τρούλλος αθηναϊκού τύπου με διπλούς εγγεγραμμένους στον τρούλλο λοβούς και τοξωτό γείσο. Θυμίζει Αγ. Αποστόλους Σολάκη. Πάμε πίσω στους 10ο-12ο αι. και στην χρυσή εποχή της βυζαντινής ναοδομίας. Τέλεια λύση για ογκώδεις Ναούς αν προορίζονται για νότια Ελλάδα.
3. Οι τέσσερεις μικροί τρούλλοι αρμονικοί με τον όγκο του Ναού, αλλά παραπέμπουν σε άλλες "βόρειες" σχολές (Πόλη, Θεσ/νίκη) και έρχονται σε αντίθεση με την αποφασιστική αίσθηση που δίνει ο εκπληκτικός τρούλλος. Έχουμε μίξη σχολών και εποχών.
4. Αποκόμισα την αίσθηση κάπως "κοντού" Ναού σε σχέση με τις υπόλοιπες διαστάσεις. Ίσως τα 3d να με μπερδεύουν.

Συνολικά, μου αρέσει η προσπάθεια εναρμόνισης στοιχείων διαφόρων εποχών χωρίς ακρότητες. Είναι φανερή η αίσθηση στιβαρότητας που επιδιώκεται με αυτό το σχέδιο και η επιρροή από τα παλαιά και βαριά μνημεία της Θεσ/νίκης. Ωραίο το βίωμα που βγάζει. Αρκετά "συντηρητικό" το αποτέλεσμα με βάση τις σύγχρονες αρχές τις αρχιτεκτονικής. Μου αρέσει...

Αν θέλετε, στείλτε μου ένα e-mail για να μπορέσω κι εγώ να σας αποστείλω κάποιες παλαιότερες δικές μου προσπάθειες με το archicad. Θα δείτε εκπληκτικές ομοιότητες με το σχέδιό σας!