Δενδροδιάγραμμα περιεχομένων

open all | close all

11 Μαΐ 2009

Η έννοια της φθοράς: Παράλληλη μαρτυρία Μανουήλ Χρυσάφου

Μια από τις σημαντικότερες αρχαίες πραγματείες περί της ψαλτικής τέχνης είναι αυτή του Μανουήλ Χρυσάφου, Λαμπαδαρίου της Μεγάλης Εκκλησίας κατά τα χρόνια της αλώσεως (1453 μ.Χ.). Η πραγματεία αυτή τιτλοφορείται: "Μανουήλ του Λαμπαδαρίου και Χρυσάφη:- περί των ενθεωρουμένων τη ψαλτική τέχνη και ών φρονούσι κακώς τινες περί αυτών". Το κείμενό της ασχολείται βασικά με τα κριτήρια της ορθής μελοποιίας και την διαφοροποίηση στην μεταχείριση των διαφόρων γενών μελοποιίας, αφιερώνει, όμως, και πολύ μεγάλο κομμάτι στην έννοια της φθοράς.

Ξεκινώντας να μιλά γενικώς για τις φθορές, ο Χρυσάφης ορίζει:
"Φθορά εστι το παρ' ελπίδα φθείρειν το μέλος του ψαλλομένου ήχου και ποιείν άλλο μέλος και εναλλαγήν μερικήν από του ψαλλομένου ήχου εις άλλον δι' ολίγου. είτα πάλιν, λυομένης της φθοράς, ψάλλεται ο προψαλλόμενος ήχος είς την ιδέαν αυτού, καθώς και πρό της φθοράς· ουκ εναλλάττεται γαρ του κατ' αρχάς ψαλλομένου ήχου το μέλος και η ιδέα προς άλλον ήχον χωρίς φθοράς·". Εδώ έχουμε την γενική περιγραφή της έννοιας "φθορά" σαν κατάσταση αλλοιώσεως του μέλους χωρίς αναφορές σε συγκεκριμένα σημάδια.

Στην συνεχεια του έργου του αυτού, ο Χρυσάφης εξηγεί ότι η εναλλαγή σε άλλον ήχον "από παραλλαγών", δηλαδή η θεμελίωση άλλου ήχου με βάση την αντίστοιχη βαθμίδα που προκύπτει από την παραλλαγή εν αναβάσει ή εν καταβάσει κατά τον Τροχό (π.χ. 1 φωνή πάνω από τον α' ήχο είναι ο β', 2 φωνές είναι ο γ' κ.ο.κ.) δεν μπορεί να ονομαστεί φθορά. Και εξηγεί με ένα πιό συγκεκριμένο παραδειγμα τί ακριβώς σημαίνει φθορά:
-"ότε ψάλλεται ο πρώτος ήχος κατά λόγον καί εστιν είς την ιδέαν αυτού και συ θέλεις ποιήσαι την φύσιν αυτού (του α' ήχου, δηλαδή, χωρίς αλλαγή βάσης) εις δεύτερον ή εις τέταρτον ήχον, το τοιούτον λέγεται φθορά τότε· επεί, ει μη ου θήσεις φθοράν, ου καταλαμβάνεται ότι εγένετο εναλλαγή του ήχου·" και συνεχίζει λέγοντας ότι αυτό έκαναν και οι προ αυτού διδάσκαλοι της τέχνης, βάζοντας φθορά "ώσπερ σύμβολόν τι προσημαίνον την εναλλαγήν του ήχου και του μέλους." Εδώ έχουμε σαφέστατα την περιγραφή της φθοράς ως σημαδίου, ως "συμβόλου", όπως λέει χαρακτηριστικά ο Χρυσάφης στο πόνημά του, και συνεχίζει με παραδείγματα φθορών όλων των ήχων για να τεκμηριώσει τα ανωτέρω.

Στις αναφορές που κάνει εν συνεχεία ο Χρυσάφης στις φθορές εκάστου ήχου, δεν είναι πάντα σαφές ότι ομιλεί περί σημαδίου. Πολλές φορές μάλιστα υπονοείται ότι το μέλος φθείρεται και άνευ φθοράς. Παραθέτω μερικά χαρακτηριστικά σημεία:

- "Ει δε δευτέρου ήχου φθοράν θής, νόει ότι λύσις εστίν του μέλους της νενανώ φθοράς, ή δεσμός (της φθοράς του νενανώ) προ ολίγου, ή και εις πλάτος".
Εδώ ο Χρυσάφης εξηγεί ότι όταν τίθεται φθορά β' ήχου ή θα έχουμε λύση φθοράς νενανώ, ή θα πρέπει να υπονοήσουμε ότι προ όλίγου δέθηκε φθορά νενανώ σε κάποιο σημείο του μέλους. Προκύπτει δηλαδή ότι κάποιες φορές η παρουσία μιάς συγκεκριμένης φθοράς μας υποψιάζει για δέσιμο άλλης πριν από αυτήν χωρίς σήμανση.

- Αμέσως συνεχίζει: "και ει μεν λύσις εστί της του νενανώ, μνήσθητι ότι εις έν κράτημα του Κορώνη, εις του δευτέρους, ού η αρχή (παρατίθεται μουσικό κείμενο) γίνεται από μέλους ο τρίτος νενανώ, ελκόμενος παρά φθοράς. είτα, θέλοντος του ποιητού λύσαι αυτόν, τίθησιν έμπροσθεν δευτέρου ήχου φθοράν και πάλιν ανέρχεται το μέλος του δευτέρου ήχου εις την ιδέαν αυτού".
Εδώ, δίνει συγκεκριμένο μουσικό παράδειγμα για την φθορά του β' ήχου. Είναι πολύ σημαντική η μαρτυρία ότι ο τρίτος γίνεται από μέλους νενανώ. Αυτό σημαίνει ότι η μεν παραλλαγή του τρίτου παραμένει νανά, το δε μέλος γίνεται νενανώ. Ο όρος "από μέλους" τίθεται ακριβώς σε αντιδιαστολή του όρου "από παραλλαγής" ή "από παραλλαγών". Όπως, όμως, αναφέρει ό Χρυσάφης λίγο πιό πάνω, στα περί της φθοράς του α΄ ήχου: "και ποιεί η φθορά ίδιον μέλος και παραλλαγήν άλλην", που σημαίνει ότι αν στο ανωτέρω παράδειγμα του κρατήματος του Κορώνη είχε τεθεί σημάδι για δέσιμο της φθοράς του νενανώ, τότε ο Χρυσάφης δεν θα έγραφε ότι "γίνεται από μέλους ο τρίτος νενανώ" αφού ο τρίτος θα γινόταν και από παραλλαγής νενανώ. Με το παράδειγμα αυτό, εξάλλου, δικαιώνει πλήρως αυτό που ισχυρίστηκε ακριβώς πιό πάνω για την παρουσία φθοράς β' ήχου: "νόει ότι λύσις εστίν του μέλους της νενανώ φθοράς, ή δεσμός προ ολίγου". Στο κράτημα του Κορώνη η φθορά νενανώ υπονοείται, ο τρίτος γίνεται μόνο από μέλους νενανώ και η φθορά β' τίθεται για να λύσει την ιδέα του νενανώ που είχε δεσμέυσει το μέλος.

- Συνεχίζει στα της φθοράς του β' με μια πολύ σημαντική μαρτυρία για την σχέση α' και β' ήχου: "Ει δε διά δεσμόν τίθεται η φθορά αύτη (του β' ήχου), γίνεται ούτως. ο πρώτος ήχος πολλάκις τετραφωνών γίνεται δεύτερος από μέλους (υποννοεί ότι δεν γίνεται β' και από παραλλαγής απαραίτητα, κατά τα ανωτέρω). ποιεί δε τούτο η της δευτέρου ήχου φθοράς δύναμις (δεν μιλάει συκεκριμένα για σημάδι αλλά για δύναμη φθοράς). ει γαρ μη ετίθετο φθορά είς τον πρώτον, κατήρχετο εις τον μέσον αυτού τον βαρύν. αλλά δια τούτο τίθεται η φθορά ή ο ήχος, και αντί του βαρέος δεσμεί το μέλος και γίνεται μέσος του δευτέρου ούτως· (παρατίθεται επήχημα μέσου β')."
Είναι πολύ σημαντικό το σημείο στο οποίο ο Χρυσάφης αναφέρει ότι για να φθαρεί το μέλος δεν είναι απαραίτητο να τεθεί σημάδι φθοράς, αλλά ότι και με σήμανση του ήχου, προφανώς με συγκεκριμένη μαρτυρία, φαίνεται η ενέργεια της φθοράς στο μέλος που προηγείται.

Παραλείποντας ενδιάμεσες σχετικές μαρτυρίες, παραθέτουμε δύο τελευταίες που είναι και οι σημαντικότερες στο θέμα που εξετάζουμε.

α. Στα της φθοράς του δ' ήχου και αφού ο Χρυσάφης έχει δώσει ευάριθμα παραδείγματα για την χρήση της, τελειώνει ως εξής:-
"... ταύτα δε γίνονται παρά της του τετάρτου φθοράς, ει και ου τίθεται πολλάκις φθορά τετάρτου, αλλά από μέλους γινόμενον ούτως φθορά καλείται."
Εδώ ο Χρυσάφης επιβεβαιώνει πλήρως τα ούτως ή άλλως διαφαινόμενα από τους ορισμούς και τις περιγραφές που κάνει σε όλο το τμήμα του κειμένου που αφορά στις φθορές. Μας λεέι, λοιπόν, για την φθορά του δ' ήχου (προφανώς, μπορεί να γίνει αναγωγή του ιδίου συμπεράσματος σε όλες τις υπόλοιπες φθορές) ότι πολλές φορές δεν τίθεται στο μουσικό κείμενο ως σημάδι, αλλά όταν το ψαλλόμενον γίνεται από μέλους δ' ήχος (ενώ η παραλλαγή μπορεί να ακολουθεί το αρχικό ίσον) το φαινόμενο αυτό καλείται ωσαύτως φθορά.
β. Στα της φθοράς του πλ. β' ήχου αναφέρεται το εξής σημαντικό:
"... η μεν του νενανώ φθορά δεσμεί εις πλάτος και λύεται εντέχνως παρ' άλλων φθορών, και έχει καθ' εαυτήν μονοπροσώπως ίδια μέλη και άλλην ενέργειαν, άτινα ουκ έχει αύτη η του πλαγίου δευτέρου, ως καθώς μέλλομεν ειπείν περί τάυτης· του δε πλαγίου δευτέρου η φθορά ουχ ούτως, αλλά ποιεί και αυτή μερικήν εναλλαγήν, ως και αι των άλλων ήχων φθοραί, και ευθύς λύεται ως εν συντόμω και χωρίς ετέρας φθοράς..."

Από όλα τα ανωτέρω, λοιπόν, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι η φθορά δεν είναι μόνο σημάδι στη ψαλτική αλλά και κατάσταση στην οποία εισέρχεται το μέλος και άνευ σημαδίου. Η παραλλαγή του συνεχίζει την ακολουθία των ήχων του Τροχού με την οποία ξεκίνησε, το ψαλλόμενο κομμάτι, όμως, μπορεί να τραπεί στην ιδέα άλλου ήχου "από μέλους" μόνο. Επίσης, όπως διαφαίνεται και από την τελευταία μαρτυρία, μόνο η φθορά του νανανώ δένεται εις πλάτος, ενώ οι υπόλοιπες λύνονται σύντομα και συχνά άνευ σημαδίου.

Δεν υπάρχουν σχόλια: