Δενδροδιάγραμμα περιεχομένων

open all | close all

18 Μαΐ 2009

"Πρῶτός ἐστι καὶ δεύτερος": Η σχέση α' και β' ήχου στην Βυζαντινή Μουσική. Παράλληλη μαρτυρία "Αγιοπολίτη".

Πολλά φαινόμενα στην εκκλησιαστική μας μουσική φαίνονται σήμερα ανερμήνευτα και σκοτεινά. Περίεργες εναλλαγές ήχων, μέλη ανήκοντα στον τάδε ήχο να ψάλλονται εξολοκλήρου, πολλές φορές, στον δείνα ήχο, καταλήξεις των μελών σε βαθμίδες δύο, τρεις ή τέσσερις έξω ή έσω του αρχικού ίσου και πολλά άλλα, μας παραξενεύουν σήμερα και μυθοποιούν (για να μη πούμε, δαιμονοποιούν, σε πολλές περιπτώσεις) το οτιδήποτε έχει σχέση με το ψαλτικό μας παρελθόν.

Βασικό λάθος στην προσέγγιση αυτών των θεμάτων είναι, νομίζω, ή αντιμετώπισή τους και η "στανική" ερμηνεία τους (σαν να είμαστε υποχρεωμένοι να υποστηρίξουμε την μία ή την άλλη θέση και να είμαστε εμείς οι ερμηνευτές) με συγχρόνους όρους και λογικές σημερινές, που μάλλον απομακρύνουν από την αλήθεια και δημιουργούν ατυχή δεδικασμένα, αφού για να προβάλουμε το παρελθόν με φακούς σημερινούς, θα πρέπει αναγκαστικά να κάνουμε συγκερασμούς, συμψηφισμούς και απλουστεύσεις. Γιατί δεν μπορούμε νηφάλια να αντιμετωπίσουμε το κάθε τί με τα δεδομένα του καιρού του; Γιατί δεν μπορούμε να περιμένουμε να μας αποκαλυφθούν οι ερμηνείες σιγά-σιγά από τα παλαιά γραψίματα, μόνο πιέζουμε τις καταστάσεις για να προλάβουμε τους άλλους στο "νήμα" της δημοσιότητας;

Τα θέματα της παλαιογραφίας της Βυζαντινής Μουσικής, ειδικά, είμαστε πεπεισμένοι ότι χρειάζονται άλλη λογική. Πρέπει να αξιοποιούμε όσα δεδομένα έχουμε για κάθε θέμα με τρόπο αντικειμενικό, χωρίς δηλαδή συγκεκριμένα "θεωρητικά γυαλιά", αλλά με σεβασμό και τεταμένα αισθητήρια στα όσα μας προσφέρει και μας διδάσκει ένα κείμενο, θεωρητικό ή μουσικό, έτοιμοι ανά πάσα στιγμή να αναθεωρήσουμε, να αλλάξουμε αν χρειαστεί τον τρόπο σκέψης και να επαναπροσδιορίσουμε την οπτική μας γωνία, χωρίς δεσμεύσεις "σχολής", "παρελθόντος" κ.λπ., που βέβαιον είναι ότι θα θολώσουν τα μάτια μας, προς κάποια συγκεκριμένη κατεύθυνση πάντα. Η θεωρία της ψαλτικής δεν είναι (ούτε θα μπορούσε να είναι άλλωστε) ενιαία στον ρούν της ψαλτικής ιστορίας, αλλά πρέπει κάθε εποχή να εξετάζεται με τα δεδομένα της, όσα μας αποκαλύπτει η έρευνα. Και η αλήθεια μπορεί να μην είναι πάντα αυτή που θα μας άρεσε (ή θα μας βόλευε ίσως).

Μετά την εισαγωγή αυτή, και έχοντας σκιαγραφήσει την λογική της ορθής, κατά την γνώμη μας, προσέγγισης στα ζητήματα της παλαιάς γραφής της Βυζαντινής Μουσικής, ξεκινούμε την ψηλάφηση ενός σπουδαίου θέματος που επιβιώνει μέχρι σήμερα ακολουθούμενο από πολλά ερωτηματικά και βιαστικές ερμηνείες και που αποδεικνύει το μεγάλο θεωρητικό μας έλλειμμα σε τέτοιους τομείς: Την σχέση α' και β' ήχου στα πλαίσια της βυζαντινής οκτωηχίας.

Ξεκινούμε με μιά μαρτυρία από το σύγγραμμα "Αγιοπολίτης", συλλογή διδασκαλιών περί μουσικής του 12ου αι. που στην εισαγωγή του αποδίδει τα κείμενα αυτά στους Αγίους αδελφούς Ιωάννη τον Δαμασκηνό και Κοσμά, επίσκοπο Μαϊουμά. Στην περιγραφή της σχέσεως των ήχων αναφέρονται και τα εξής:
"Ο πρώτος ήχος πέντε φωνάς έχει ενήχημα. από γουν της υπορροής της δευτέρας αυτού φωνής αι εφεξής τρείς φωναί συναπτόμεναι αυτή -ήγουν τη δευτέρα- τον υφειμένον πρώτον αποτελούσιν ήχον, όν πλ. α΄ λέγομεν· η δε τρίτη αυτού φωνή συνεπιλαμβανομένη και τας εφεξής δύο τον δεύτερον ήχον αποτελεί, ως είναι τον πρώτον ήχον κατά τε τον τρόπον γεννητόν του δευτέρου ήχου και του πλ. α'· η γαρ μέση αυτών φωνή κοινή εστιν αμφοτέροις.
Εκ πέντε φωνών τοίνυν ο πρώτος ήχος εστιν. ο δε δεύτερος ήχος έχει φωνάς τρείς· και εκ της δευτέρας αυτού φωνής ο πλαγιδεύτερος ήχος απογεννάται κακείθεν συνίσταται, πλην μετά του ενηχήματος. ει μεν γαρ ούτως ενηχηθή, πλ. α' ήχος εισάγεται, διότι πολλήν κοινωνίαν έχουσι προς αλλήλους ο πλ. α' και ο πλ. β', ώσπερ και ο πρώτος μετά του δευτέρου. ως επι το πλείστον δε τα πληρώματα και αι αποθέσεις του δευτέρου ήχου εις ήχον πλ. β' αποδίδονται."

Πολλές οι αφορμές για σχολιασμό απο το παραπάνω απόσπασμα:

1. Ο όρος "ενήχημα" αναφέρεται στο πρώτο τμήμα αυτού που σε νεότερες εποχές ονομάζουμε συνολικά απήχημα. Το απήχημα του κάθε ήχου χωριζόταν παλαιότερα (στην εποχή του Αγιοπολίτη) σε δύο διακριτά τμήματα, το ενήχημα και το επήχημα. Το ενήχημα ήταν κίνηση από τον έξω ήχο προς τα έσω τέσσερις φωνές και για τον α' και τον β' φαίνεται από τον Αγιοπολίτη πως ήταν κοινό: το ανανεανες. [Στην παράγραφο 3 εξάλλου, πολύ πιό πρίν από το επίμαχο σημείο, έχει ήδη αναφερθεί ότι: "Δει δε εν τω μέλλειν ημάς ψάλλειν ή διδάσκειν άρχεσθαι μετά ενηχήματος. ενήχημα δέ εστι η του ήχου επιβολή, οίον τι λέγω· ανα, ναι άνες· όπερ εστίν, άναξ, άνες. πάν γαρ το αρχόμενον από θεού οφείλει έχειν την αρχήν και εις τον θεόν καταλήγειν.", το οποίο δεν αποδίδεται σε συγκεκριμένο ήχο, αλλά φαίνεται στην εποχή εκείνη να έχει γενικότερη εφαρμογή]. Το επήχημα, εν συνεχεία, έδειχνε την παραγωγή του ζητουμένου ήχου από τον έσω που βρισκόταν, είτε στην 4φωνία ως κύριος, είτε με ανάβαση και ίση κατάβαση ως πλάγιος του κυρίου, είτε με δίφωνη ανάβαση στους διφώνους των πλαγίων ή μέσους των κυρίων, είτε, τέλος, στην τριφωνία του πλαγίου για την επιβολή των δύο βασικών φθορών: του νανα στην 3φωνία του πλ. δ' και του νενανώ στην 3φωνία του πλ. β', οι οποίες μέλιζαν κατά πλάτος μέλη εξολοκλήρου στην ιδέα τους. Στις νεώτερες προθεωρίες τα ενηχήματα παραλείπονται και σημειώνονται μόνο τα επηχήματα με τον γενικό τίτλο "ηχήματα".

2. Περιγράφεται η πορεία του ενηχήματος του α' προς τα έσω 4 φωνές προς τον πλ. α' και εν συνεχεία αναφέρεται ότι η τρίτη προς τα έσω φωνή (2 κάτω από τον αρχικό α' στο σημερινό Κε, ήτοι στον αανες, το σημερινό Γα) μαζί με τις "εφεξής δύο" (δηλαδή τον άγια στον Δι και τον αννανες στον Κε) συναποτελούν τον β' ήχο. Προκαλεί εντύπωση το γεγονός ότι οι φωνές οι ευρισκόμενες στο μεσοδιάστημα, δηλαδή την μεσότητα, μεταξύ α' - πλ. α' και β' - πλ. β' θεωρούνται μία και η αυτή ονομαζόμενες κοινές όταν λέει "η γαρ μέση αυτών φωνή κοινή εστιν αμφοτέροις". Πώς είναι κοινή η φωνή αυτή όταν ο βαρύς ως μέσος του έξω α' βρίσκεται αναλογικά χαμηλότερα (μείζων-μείζων προς το βαρύ) σε σχέση με τον φθορικό πλ. δ' (έσω β' χρωματικό) ως μέσο του β' (μείζων-έλάχιστος προς το βαρύ) στα μεσοδιαστήματα κυρίων και πλαγίων; Τρείς σκέψεις μπορούν να γίνουν:
α. Ότι το απήχημα του α' δεν αναφέρεται στον έξω ήχο αλλά στον έσω, όπου πράγματι στην μεσότητα με τον πλάγιο (στον κάτω Δι της νέας γραφής) τα διαστήματα είναι ακριβώς ίδια με αυτά της μεσότητας β' - πλ. β', ήτοι τόνοι μείζων-ελάχιστος προς το βαρύ. Η πιθανότητα αυτή είναι πολύ μικρή,γιατί,ως γνωστόν, τα ηχήματα των διαφόρων ήχων στις διάφορες προθεωρίες αναφέρονται στο στιχηραρικό είδος, στο οποίο ο α' μελίζει στον εξω ήχο, τον α' 4φωνο, που σημαίνει ότι ως μέσος νοείται ο "χαμηλός" βαρύς του στιχηραρίου με ποιότητα νανά.
β. Ότι εν αναβάσει από τον πλ. α', όπου κατέληξε το ενήχημα, η δεύτερη βαθμίδα προς το οξύ, ήτοι ο νανα λαμβάνει δίεση γινόμενος όμοιος στον άκουσμα με τον φθορικό έσω β', και δίνοντας κατ' αυτόν τον τρόπο την ιδέα του χρωματικού β' με διαστήματα ελάχιστο-μείζων προς το οξύ.
γ. Μια πιό ριψοκινδυνευμένη σκέψη ξεκινάει με αφορμή την φράση "η γαρ μέση αυτών φωνή κοινή εστιν αμφοτέροις". Πότε ο μέσος του β', ο πλ. δ' ταυτίζεται με τον μέσο του α', τον βαρύ που έχει ποιότητα νανα; Μιά τέτοια περίπτωση ταύτισης υπάρχει όταν κατεβούμε στον μέσο του πλ. δ', δηλαδή στον πλ. β' του υπατοειδούς, δηλαδή στον κάτω Κε του νέου συστήματος. Αυτός είναι ήχος από παραλλαγής πλ. β΄, από μέλους δε πλ. α' και για το λόγο αυτό είχε διπλή μαρτυρία κατά τους παλαιούς. Ανεβαίνοντας το μέλος εκ του κάτω Κε προς τα επάνω τρέπεται η ιδέα του σε νανα αντί νεάγιε στο Νη της νέας μεθόδου, και συνεπώς ιδέα ανανες του πρώτου στην βαθμίδα νεανες (Βου). Στο τμήμα κάτω Κε-Νη υπάρχει απόλυτη ταυτιση διαστημάτων α' και β', όταν ο β' ξεκινάει απήχημα απο τον έσω β' (σημερινό Βου). Σε αυτήν την περίπτωση, εν αναβάσει, ο α' στον Κε και ο β' στον Βου πλησιάζουν αρκετά στην ποιότητά τους. Το διάστημα Νη-Βου έχει ακολουθία μείζωνος-ελλάσωνος και συχνάκις τρέπεται σε ακολουθία μείζωνος-μείζωνος με μικρή δίεση στον Βου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ταύτισης α' και β' στην βαθμίδα Βου της νέας μεθόδου έχουμε στα αρχαία ανοιξαντάρια, όπως φαίνεται καθαρά στις παρακάτω εικόνες:



3. Από την μελέτη της δευτέρας παραγράφου της μαρτυρίας που παραθέσαμε, βλέπουμε ότι κατά τον Αγιοπολίτη η διαφορά στην "επιβολή" των δύο ήχων (στο πώς εισάγόμαστε στην ιδέα του ήχου, δηλαδή), έγκειται μόνο στο επήχημα, στην τελική πορεία του απηχήματος δηλαδή. Ο δεύτερος ήχος λέει ότι συνίσταται εκ δύο φωνών (νεανές-νενανώ, η διφωνία των δευτέρων ήχων) και ότι ο πλ. β' γεννάται από την δεύτερη φωνή, δηλαδή το νενανώ. Αν, όμως, το μέλος δεν επηχηθεί κατάλληλα εισαγόμαστε απλά στον πλ. α' που είναι κοινή βάση για τους έσω α' και β' ήχους. Από το γεγονός αυτό και από την κοινή εισαγωγή στους κυρίους α' και β' από τον ίδιο έσω, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι "πολλήν κοινωνίαν έχουσι προς αλλήλους ο πλ. α' και ο πλ. β', ώσπερ και ο πρώτος μετά του δευτέρου".

Παίρνοντας μιά μικρή γεύση για την συλλογιστική των παλαιών πάνω στα θέματα της οκτωηχίας, και έχοντας την αίσθηση ότι απλά ψηλαφούμε την επιφάνειά τους και όχι το βάθος τους, επιφυλασσόμεθα για ανάρτηση κι άλλων παρομοίων άρθρων στην αναζήτηση του είδους της σχέσης α' και β' ήχου.

Δεν υπάρχουν σχόλια: