Δενδροδιάγραμμα περιεχομένων

open all | close all

19 Μαΐ 2009

"Πρῶτός ἐστι καὶ δεύτερος": Παράλληλη μαρτυρία Γαβριήλ Ιερομονάχου.

Στο περίφημο θεωρητικό σύγγραμμα του Γαβριήλ Ιερομονάχου (ιε' αι.) με τίτλο: "Περί των εν τη ψαλτική τέχνη σημαδίων και φωνών και της τούτων ετυμολογίας", γίνεται μία σύντομη μεν, αρκετά περιεκτική δε, αναφορά στην οχτωηχία της Βυζαντινής Μουσικής και στα γνωριστικά ιδιώματα των ήχων. Ο Γαβριήλ απαριθμεί εν συντομία και κάποια χαρακτηριστικά των ήχων που είτε τους συνδέουν με τους υπολοίπους ήχους, είτε τους διαφοροποιούν και τους καθιστούν αναγνωρίσιμους έναντι των υπολοίπων στην παράδοση των διαφόρων εκκλησιαστικών μελών.


Μεταξύ των άλλων γίνεται και αναφορά στο κοινό χαρακτηριστικό των ήχων να "ποιούν τετραφώνους". Διαβάζουμε τα εξής:
"Έχουσιν αύθις πάντες (οι ήχοι) κοινόν το ποιείν τετραφώνους, αλλά τούτο μάλιστα μεν και επί το πολύ εστι του πρώτου. Εν γαρ τω ήχω τούτω ειδοποιείται και φαίνεται η του τετραφώνου ιδέα, εν δε τοις άλλοις σπανίως γίνεται· αλλ' ουδέ τοσούτον φαίνεται η τετραφωνία εν τούτοις όσον επί τω πρώτω. Ο γαρ δεύτερος ποιεί μεν, άπαξ δε, ίνα μη συνεμπέση τω πρώτω· ούτοι γαρ εις τετραφωνίας οι αυτοί φαίνονται, ει μή που τις επιτηδειότητι φωνής και τέχνης μεταχειρίση, δείξη εκατέρου το μελος."

Με απλά λόγια, ο Γαβριήλ τονίζει ότι όλοι μεν οι ήχοι κινούνται κάποια στιγμή στον τετράφωνό τους (που κατά την θεωρία του Τροχού είναι ο αυτός κύριος ήχος), αλλά το ιδίωμα αυτό το έχει περισσότερο από όλους ο α' ήχος, που χαρακτηρίζεται γενικότερα σαν ήχος από την ύπαρξη του 4φώνου του. Εν συνεχεία αναφέρεται το σημαντικότατο στοιχείο ότι ο δεύτερος κινείται κάποιες φορές στον 4φωνο, αυτό όμως θα το κάνει μία μόνο φορά μέσα σε ένα μέλος μη τυχόν συμπέσει με τον α' ήχο και ξεφύγει από την γνωριστική του ιδέα. Και εξηγεί ότι οι δύο αυτοί ήχοι φαίνονται ακριβώς ίδιοι στην 4φωνία, και χρειάζεται κάποιος να μεταχειριστεί επιτηδειότητα φωνής και τέχνης για να δείξει το μέλος εκάστου ήχου χωρίς να τους "μπερδέψει" ψηλά στην 4φωνία.

Είναι σημαντικό να σημειώσουμε ότι πουθενά δεν γίνεται αναφορά για τοποθέτηση σημαδίου φθοράς στην 4φωνία προκειμένου να αποφευχθεί σύγχυση στους ήχους, όπως θα γινόταν σίγουρα με το τωρινό σύστημα γραφής. Αυτό που μπορεί να εξαχθεί ως συμπέρασμα σε σχέση με την γενικότερη προβληματική της σχέσεως α' και β' ήχου, είναι ότι, όπως διαφαίνεται και από τα γραφόμενα, η κίνηση του μέλους προς την 4φωνία είναι θα λέγαμε μια εισαγωγή, μια "επιβολή" ιδέας ήχου που χαρακτηρίζει τόσο τον α' όσο και τον β'. Μπορεί κάλλιστα η κίνηση αυτή να παραπέμψει στην ιδέα του ενός ή του άλλου χωρίς διαφορά και το μέλος να εκτιλυχθεί από εκεί και πέρα σε έναν από τους δύο αυτούς ήχους με μόνο οδηγό θα λέγαμε τις αναγνωρίσιμες για κάθε ήχο θέσεις.

Σε συνδυασμό με όσα ήδη έχουμε αναφέρει για την έννοια της φθοράς και για την σχέση α' και β' ήχου σε προηγούμενα μηνύματα, αρχίζουμε ολίγον κατ' ολίγον να αντιλαμβανόμαστε γιατί είναι τόσο εύκολη η τροπή του α' ήχου σε β' χωρίς καμία σήμανση αλλοιώσεως στην παλαιά γραφή και τοποθέτηση φθοράς β' στην νέα, αν και όχι πάντα. Τα παραδείγματα πάμπολλα και ακανθώδη για την μουσικολογία:
- Ο πρόλογος "Τον τάφον σου Σωτήρ" που είναι έξω α', ήτοι α' στην 4φωνία.
- Το αρχαίο "Χριστός ανέστη" που τρέπεται σε β' ήχο στην 4φωνία συνήθως χωρίς καμία σήμανση φθοράς στην γραφή του Πέτρου.
- Η συχνότατη (σχεδόν κλασσική) τροπή του βαρέος της Παπαδικής σε β' ήχο όταν διφωνεί στον α' χωρίς σήμανση φθοράς στην παλαιά γραφή, που, με όσα ήδη αναφέραμε, ήταν για τους παλαιούς λογικότατη και εύκολη διότι εν αναβάσει από τον βαρύ στον έσω α' (από το Ζω στο Πα της νέας μεθόδου, δηλαδή) η ιδέα που δίνει η ακολουθία ελαχίστου-μείζωνος είναι γνωριστική και των δύο αυτών ήχων. Οι θέσεις ήταν ο απόλυτος ρυθμιστής του ποιός ήχος θα ακουστεί. Είναι γνωστό εξάλλου ότι ο βαρύς της Παπαδικής μοιράζεται πολλά κοινά με τους β' ήχους, όντας β' διαστηματικά (β' "από μέλους" αν και βαρύς "από παραλλαγής", όπως θα συναντούσαμε στα παλαιά συγγράματα) ευρισκόμενος στην μέση 5χόρδου άγια (κάτω Δι-Πα άγια στιχηραρικού) ή, αν προτιμάτε, στην έσω αντιφωνία του έξω β' της διατονικής παραλλαγής του Τροχού (άνω Ζω) και έχων την ιδέα του διατονικού νεχέανες (λεγέτου) στα πέριξ αυτού διαστήματα.

Για το θέμα ειδικά της τροπής του βαρέως σε β' όταν διφωνεί θα γίνει ιδιαίτερη αναφορά σε ξεχωριστά άρθρα.

Δεν υπάρχουν σχόλια: