Δενδροδιάγραμμα περιεχομένων

open all | close all

21 Μαΐ 2009

"Πρῶτός ἐστι καὶ δεύτερος": Παράλληλη μαρτυρία Μανουήλ Χρυσάφου

Ο Μανουήλ Χρυσάφης στην γνωστή πραγματεία του "Περί των ενθεωρουμένων τη ψαλτική τέχνη και ών φρονούσι κακώς τινες περί αυτών" ομιλώντας περί φθορών κάνει αναφορά στην σχέση α' και β' ήχου. Το σχετικό απόσπασμα έχουμε ήδη αναρτήσει στα περί φθοράς, το επαναλαμβάνουμε, όμως, εδώ για καλύτερη σύνδεσή του και παράλληλη μελέτη με τά ήδη αναρτηθέντα για την σχέση α' και β' ήχου. Στα της φθοράς του β', λοιπόν, λέει τα εξής:
"Ει δε διά δεσμόν τίθεται η φθορά αύτη (του β' ήχου), γίνεται ούτως. ο πρώτος ήχος πολλάκις τετραφωνών γίνεται δεύτερος από μέλους. ποιεί δε τούτο η της δευτέρου ήχου φθοράς δύναμις. ει γαρ μη ετίθετο φθορά είς τον πρώτον, κατήρχετο εις τον μέσον αυτού τον βαρύν. αλλά δια τούτο τίθεται η φθορά ή ο ήχος, και αντί του βαρέος δεσμεί το μέλος και γίνεται μέσος του δευτέρου ούτως·"

παρατίθεται επήχημα μέσου β': Με βάση τα όσα έχουμε ήδη πεί αρχίζει να φαίνεται πιό σαφές ότι ο α' και ο β' ήχος έχουν έντονη σχέση στην μελοποιία, με τον α' ιδιαιτέρως να τρέπεται "πολλάκις" σε β' στην 4φωνία του. Αυτή η μαρτυρία έρχεται σε απόλυτη σχεδόν συμφωνία με την αντίστοιχη του Γαβριήλ Ιερομονάχου, που είναι και σχεδόν σύγχρονος του Χρυσάφου, και ο οποίος, όπως δείξαμε σε προηγούμενο άρθρο, τόνιζε την ευκολία με την οποία οι δύο αυτοί ήχοι εναλλάσσονται στην 4φωνία, σε τέτοιο βαθμό μάλιστα που χρειάζεται επιτηδειότητα φωνής και τέχνης για να μη παρασυρθεί ο ψάλλων και ψάλλει τον έναν αντί του άλλου.

Όπως ήδη σημειώσαμε και σε άλλο άρθρο, η αναφορά του Χρυσάφη για τροπή του α' σε β' "από μέλους" φαίνεται από την γενικότερη μελέτη του θέματος ότι έχει να κάνει με την αλλαγή της "ιδέας" του μέλους μόνο και όχι της παραλλαγής. Αυτό σημαίνει ότι κατά την παραλλαγή το μέλος είναι στην 4φωνία άνανες, ενώ η ποιότητα γίνεται νεανές. Είναι αυτό δυνατόν; Στο μέλλον θα αναρτήσουμε συγκεκριμένα παραδείγματα από θεωρητικά συγγράμματα καθώς και παλαιογραφικά τεκμήρια για το φαινόμενο αυτό στην παλαιά γραφή.

Τέλος, είναι σημαντικότατο το σημείο που λέει ότι δεν τίθεται πάντοτε σημάδι φθοράς, αλλά ενίοτε "ήχος" για να καταδειχθεί η εναλλαγή. Ο όρος "ήχος" εδώ δέον να νοηθεί ως μαρτυρία στην πορεία του μέλους. Για να γίνει αυτό κατανοητό δίνονται δύο παραδείγματα εκ του αυτού μέλους, του "Μεγάλου Ίσου" του Κουκουζέλους, τροπής α' σε β' και του αντιστρόφου:

α. Άπό χφ τελών 17ου αι. σε μέση πλήρη γραφή:


2. Από την εξήγηση του μέλους την ευρισκομένη στο "Έν άνθος Εκκλησιαστικής Μουσικής" του Αγαθαγγέλου Κυριαζίδου:

Σχόλια επί των παραδειγμάτων:

1. Στο σημείο "και θεματισμός" και αμέσως μετά από μαρτυρία γ' ήχου γίνεται εναλλαγή σε πλ. β΄ χωρίς καμία φθορά. Οι θέσεις που ακολουθούν είναι χαρακτηριστικές των β' ήχων με πρώτη αυτή του "έσω δαρμού", γνωστότατη και συχνότατη στα στιχηραρικά του πλ. β', εν συνεχεία τα αλλεπάλληλα αναβάσματα με διπλή για κατάληξη στον έσω θεματισμό στην βαθμίδα του β', που εδώ έχει ρόλο αφώνου σημαδίου και όχι φθοράς και υποδεικνύει χειρονομία και χαρακτηριστικό για την βαθμίδα του β' ήχου μέλος. Φθορά δεν υπάρχει πουθενά. Οι ίδιες οι θέσεις υποδεικνύουν το μέλος και η μαρτυρία του έξω β' επιβεβαιώνει την "φθορά" του ήχου.

2. Στην συλλαβή "στραγγίσμα-τα" έχουμε πέρασμα στο διάτονο με την θέση της διπλής στον γ' ήχο. [Οι παρατηρητικοί θα προσέξουν ανάβαση 2 φωνών συνολικά στην νέα γραφή, η οποία δεν περνάει και στις μαρτυρίες που θα έπρεπε να ανέβουν κατά μία (το Γα να γίνει Δι) ενώ στην παλαιά, στο σημείο της αλλαγής υπάρχει 3φωνη ανάβαση, που μας υποψιάζει για φαινόμενο "δυνάμεως"]. Και πάλι, καμία φθορά δεν υπάρχει στο κείμενο, η εναλλαγή όμως επιβεβαιώνεται στην παλαιά γραφή με μαρτυρία πλ. α' ήχου.

Τα παραδείγματα είναι πολλά και ανεξάντλητα. Θα ακολουθήσουν, αν θέλει ο Θεός, και άλλα αντίστοιχα. Δύσπιστοι θα υπάρχουν, και είναι λογικό. Έχουμε απομακρυνθεί πολύ από αυτήν την λογική και δεν γίνεται να μπεί "παλαιό κρασί σε ασκούς νέους", για να κάνουμε και έναν αναγραμματισμό του κυριακού λογίου. Ένας καλοπροαίρετος και λίγο παρατηρητικός αναγνώστης, όμως, αποκλείεται να μη προσέξει κάποια εξόφθαλμα πράγματα. Θα δούμε...

Δεν υπάρχουν σχόλια: