Δενδροδιάγραμμα περιεχομένων

open all | close all

4 Αυγ 2009

Η έννοια της φθοράς: Παράλληλες μαρτυρίες Ιωάννου Πλουσιαδινού και Παχωμίου Ρουσάνου

Σταχυολογώ τμήματα από την περί παραλλαγής θεωρητική πραγματεία Ιωάννου Ιερέως του Πλουσιαδινού (ιε' αι.), τα οποία είναι σχετικά με το θέμα των φθορών και επιχειρώ για το κάθε ένα και ερμηνευτική απόδοση στα νέα ελληνικά:

- "[...]. ενταύθα βεβαιούται και ο παλαιός εκείνος κανών, ο λέγων «πάσα τριφωνία τον αυτόν ήχον ποιεί», εν τή αναβάσει και αύθις εν καταβάσει. ουχ ομοίως δε επί πάσι και κατά πάντα, αλλά ποτέ μεν από μέλους, ποτέ δε από παραλλαγής. και ποτέ, μεν, ούτως ποτέ δ' άλλως. και ποτέ μεν από μέλους μόνον, ποτέ δ' από παραλλαγής και μέλους ομού. ποτέ δε από παραλλαγής μόνης. ευρίσεις γαρ εν τώ οίκω του πλ. δ' τον αυτόν πλ. δ' και τρίτον και μέσον δεύτερον, ώστε από μεν του τρίτου τριφωνίαν ποιήσας ευρίσεις δεύτερον, από δε του μέσου δευτέρου, ήγουν του νέανες, ευρίσεις τρίτον τρείς φωνάς αριθμίσας."

Ερμηνεία: Στο σημείο αυτό επιβεβαιώνεται και ο παλαιός εκείνος κανόνας, ο οποίος λέει ότι "κάθε τριφωνία είναι ο αυτός ήχος" και εν αναβάσει αλλά ακόμα και εν καταβάσει. Αυτό, όμως, δεν συμβαίνει κατά τον ίδιο τρόπο σε όλες τις περιπτώσεις και καθ' όλες τις λεπτομέρειες, αλλά άλλοτε συμβαίνει στην ποιότητα του ήχου του μέλους (μη αλλοιουμένης, δηλονότι, της παραλλαγής), άλλοτε από παραλλαγής. Και άλλοτε έτσι, άλλοτε δε αλλιώς. Και κάποιες φορές αλλοιώνεται το μέλος μόνον (επαναλαμβάνει στην ουσία τα παραπάνω) χωρίς αλλοίωση στην παραλλαγή, άλλοτε δε αλλοιώνονται και το μέλος και η παραλλαγή. Κάποιες φορές δε αλλάζει μόνον η παραλλαγή (με την ποιότητα του μέλους να παραμένει αυτή του πρό της αλλοιώσεως ήχου). Θα βρείς, για παράδειγμα, στον οίκο του πλ. δ' τον ήχο αυτόν, τον πλ. δ' δηλαδή, να ταυτίζεται τόσο με τον τρίτο όσο και με τον μέσο (φθορικό) δεύτερο, ώστε αν θεωρήσεις τον πλ. δ' ως τρίτο και ανέβεις τρέις φωνές θα βρείς δεύτερο (κατά Τροχόν ανεβαίνουμε γ'->δ'->α'->β'), αν δε τον θεωρήσεις ως μέσο δευτέρου και ανέβεις τρείς φωνές θα βρείς τρίτο (μέσος β'->νενανω->κύριος β' φθορικά και με μία ανιούσα από τον β' βρίσκουμε γ').

- "τριφώνους έχουσι οι κύριοι ήχοι τούτους. ο μεν πρώτος εν αναβάσει τρίφωνον έχει τον τέταρτον, εν δε καταβάσει τον πλάγιο του δευτέρου, [...] ο δε τέταρτος εν αναβάσει τρίφωνον έχει τον τρίτον, εν δε καταβάσει τον πλάγιον του πρώτου. ενταύθα δε και διπλοπαραλλαγή γεννάται και έστι καθολικόν τε και γενικόν επί τούτοις κανόνιον. ότι τα μέλη και αι φθοραί αλλοιούσι τους ήχους και άλλοις αντ' άλλων αποτελούσι. και τον μεν πρώτον ήχον δεύτερον, τον δεύτερον τρίτον και τον τρίτον τέταρτον και καθ' εξής..."

Ερμηνεία: Οι κύριοι ήχοι έχουν τριφώνους τους εξής: ο μεν α' ήχος εν αναβάσει έχει τρίφωνον τον δ' ήχον (κατά Τροχόν α'->β'->γ'->δ'), εν δε καταβάσει τον πλ. β' (κατά Τροχόν α'->πλ. δ'->βαρύς-> πλ. β') [...], ο δε δ' ήχος έχει εν αναβάσει τρίφωνον τον γ' ήχον (δ'->α'->β'->γ') εν δε καταβάσει τον πλ. α' (δ'->βαρύς->πλ. β'->πλ. α'). Στο σημείο αυτό και σε σχέση με την τριφωνία γεννάται και η λεγόμενη διπλοπαραλλαγή και υπάρχει καθολικός και γενικός για το θέμα αυτό κανόνας. Ότι τα μέλη, δηλαδή οι χαρακτηριστικές για τον κάθε ήχο θέσεις, και οι φθορές αλλοιώνουν τους ήχους και δημιουργούν άλλον στην θέση άλλου. Και τον α' ήχο τον κάνουν β' (βλ. "Τον τάφον σου Σωτήρ"), τον β' τον κάνουν γ', τον γ' τον κάνουν δ' κ.ο.κ.

- "... ο δε πλάγιος του τετάρτου εν αναβάσει τρίφωνον έχει τον τρίτον, εν δε καταβάσει τον πλάγιον του πρώτου κατά το μέτρον της παραλλαγής. κατά δε το μέτρον της διπλοπαραλλαγής και τον κανόνα τον λέγοντα ότι «πάσα τριφωνία τον αυτόν ήχον ποιεί», ούτως τρέπεται εις πλάγιον του τετάρτου ακωλύτως".

Ερμηνεία: Ο δε πλ. δ' εν αναβάσει έχει τρίφωνον τον γ' ήχο (κατά Τροχόν πλ. δ'->α'->β'->γ'), στην κατάβαση δε έχει τρίφωνο τον πλ. α' (κατά Τροχόν πλ. δ'->βαρύς->πλ. β'->πλ. α' που στην νέα γραφή σημαίνει Νη-Ζω-κάτω Κε-κάτω Δι), που είναι πλ. α' μόνο κατά το μέτρο της παραλλαγής (ενώ η ποιότητά του είναι αυτή του πλ. δ' στο κάτω Δι της Νέας Μεθόδου), κατά το μέτρο όμως της διπλοπαραλλαγής και τον κανόνα που λέει ότι "κάθε τριφωνία είναι ο αυτός ήχος", ο πλ. α' (κάτω Δι) τρέπεται σε πλ. δ' πολύ εύκολα, διότι η ιδέα του είναι αυτή του πλ. δ'.

Παραθέτω, ωσαύτως, τμήμα απο την "Ερμηνείαν εις την μουσικήν" Παχωμίου μοναχού Ρουσάνου (ιστ' αι.) σχετικά με το θέμα που εξετάζουμε:

-"[...] φθοράς δε προτιθεμένης, δεί λοιπόν παραλλαγίζειν κατά τον ήχον, όν η φθορά σοι δεικνύει, μέχρις ού ετέρα φθορά λύσει την ταύτης ενέργειαν. εισί γαρ και φθοραί περί τα μέλη, αίτινές εισίν αλλοίωσις και τροπή του κειμένου ήχου εις έτερον, άνευ παραλλαγής φωνών. τούτο δε πολλάκις, τοιάδε ή τοιάδε θέσιν ποιεί, επεί ουχ ώσπερ τον πρώτον ήχον μελίζομεν ούτω και τον δεύτερον ουδ' ώσπερ τον δεύτερον ούτω και τον τρίτον και τους λοιπούς. τούτο συμβαίνει και εν τριφωνία γίνεσθαι. κατιόντες γαρ από του πλ. δ' τρείς φωνάς ευρίσκομεν τον αυτόν ήχον, από μέλους μεν ούν, ου κατά τον τρόπον της ρυθέισης παραλλαγής, από γαρ παραλλαγής πλ. α' εστι."

Ερμηνεία: Όταν μπεί λοιπόν φθορά στο κείμενο πρέπει στο εξής να παραλλαγίσουμε με τον ήχο που δεικνύει η φθορά και να εγκαταλείψουμε την παραλλαγή του προηγούμενου ήχου, μέχρις ότου άλλη φθορά λύσει την ενέργειά της. Υπάρχουν, όμως, και φθορές στα μέλη, οι οποίες είναι αλλοίωση και τροπή του τρέχοντος ήχου σε άλλον ήχο, χωρίς να ακολουθεί και αλλαγή της παραλλαγής, όπως παραπάνω είπαμε (αυτό σημαίνει πολύ απλά ότι δεν τίθεται σημάδι φθοράς σε αυτές τις περιπτώσεις, διότι εάν ετίθετο θα άλλαζε απαραιτήτως και η παραλλαγή, όπως μας τόνισε ο Παχώμιος παραπάνω). Και αυτό συμβαίνει πολύ συχνά. -Ερώτηση του γράφοντος: Και πώς γίνεται άνευ φθοράς να αλλοιωθεί ο ήχος και να κρατήσω την προηγούμενη παραλλαγή αλλάζοντας μόνο το μέλος, το οποίο πλέον λογικό είναι να μη ακολουθεί το μέλος που η παραλλαγή υποδεικνύει; Πώς γίνεται για παράδειγμα να κρατήσω παραλλαγή ανανες και να λέω ποιότητα νεανές (βλ. "Τον τάφον σου Σωτήρ");- Αυτο μπορεί να γίνει διότι το μέλος δείχνει στο σημείο της αλλαγής την μία ή την άλλη θέση που είναι χαρακτηριστική για κάποιον συγκεκριμένο ήχο. Διότι, δεν μελίζουμε τον α' ήχο όπως τον β', ούτε τον β' όπως τον γ' και τους άλλους ήχους, άλλα ο κάθε ήχος έχει θέσεις που είναι αποκλειστικά δικές του και όταν τις συναντήσουμε σε ένα μέλος δεν είναι ανάγκη να τεθεί φθορά για να αλλοιώσουμε το μέλος. Οι ίδιες οι θέσεις μας οδηγούν. Για να φανεί πώς γίνεται η παραλλαγή να λέει άλλον ήχο και το μέλος άλλο, λέμε για παράδειγμα ότι, κατεβαίνοντας από τον πλ. δ' τρείς φωνές, βρίσκουμε τον ίδιο ήχο, τον πλ. δ', που είναι πλ. δ' μόνο κατά την ποιότητα και την διαδοχή των διαστημάτων (από μέλους) και όχι κατά τον τρόπον της παραλλαγής του Τροχού, διότι κατά τον Τροχό τρείς φωνές κάτω από τον πλ. δ' υπάρχει ο πλ. α' ως εξής:
πλ.δ' (νεαγιε) μία κάτω->βαρύς (αανες), ήτοι Ζω της Νέας Μεθόδου με ποιότητα λεγέτου
βαρύς (αανές) μία κάτω->πλ. β' (νεχέανες), ήτοι κάτω Κε με ποιότητα πλ. α'
πλ. β' (νεχέανες) μία κάτω->πλ. α' (ανέανες), ήτοι κάτω Δι με ποιότητα πλ. δ'.
Διαδοχικά παραλλαγίσαμε αανές (βαρύς) με ποιότητα νεχέανες (λέγετος), νεχέανες (πλ. β') με ποιότητα ανέανες (πλ. α'), και ανέανες (πλ. α') με ποιότητα νεάγιε (πλ. δ') χωρίς να μπεί καμία φθορά. Αυτό λέγεται διπλοπαραλλαγή.

Με το άρθρο αυτό κλείνω τις αναφορές μου στο θέμα της φθοράς. Έχει γίνει, νομίζω, σαφές ότι τα παλαιά μέλη φθείρονται συχνάκις άνευ σημαδίου φθοράς. Η παραλλαγή μπορεί να ακολουθεί το αρχικό ίσο, ανεβαίνοντας και κατεβαίνοντας κατά Τροχόν, κρατώντας μόνο το όνομα του ήχου (π.χ. ανανες) ένω από μέλους (στην ποιότητά του, στην "ιδέα"του) να γίνεται άλλος ήχος (π.χ. νεανές). Για όσους εξακολουθούν να αρνούνται τα στοιχεία που μας δίνουν όλες αυτές οι υπέροχες και σοφές παλαιές πραγματείες, και να πιέζουν την έρευνά τους για "λήψη του ζητουμένου" στανικώς, ταιριάζει (με μεγάλη επιείκεια) το "ο έχων ώτα ακούειν, ακουέτω".

Σημείωση: Αξίζουν θερμά συγχαρητήρια στους κ.κ. Δημήτριο Κοντογιώργη και Νικόλαο Θεοτοκάτο για την διάθεση και δημοσιοποίηση αντίστοιχα, χφ περιέχοντος συν τοις άλλοις και τις ανωτέρω μνημονευθείσες πραγματείες. Το χφ αναρτήθηκε στο γνωστό ψαλτικό forum "Ψαλτολόγιον" (το οποίο και ευχαριστώ) και στην θέση: http://www.analogion.com/forum/showpost.php?p=40040&postcount=1

Δεν υπάρχουν σχόλια: