Δενδροδιάγραμμα περιεχομένων

open all | close all

2 Μαΐ 2011

Προσόμοια-Απολυτίκια-Καθίσματα Μπαλασίου Ιερέως: 1. «Των ουρανίων ταγμάτων»

Μετά από πολλή σκέψη, αποφάσισα να εγκαινιάσω μια μακρά σειρά άρθρων, αφιερωμένων στην εξήγηση του δευτέρου τμήματος του Ειρμολογίου Μπαλασίου Ιερέως και Νομοφύλακος (τέλη 17ου αι.), που περιλαμβάνει τα κατ' ήχον προσόμοια, απολυτίκια και καθίσματα (το πρώτο τμήμα περιλαμβάνει τους ειρμούς, ενώ σε κάποια χφφ βρίσκουμε και τρίτο τμήμα με καλοφωνικούς ειρμούς του Μπαλασίου).
Στο forum Αναλόγιον, είχα προ καιρού σημειώσει επιγραμματικά την λογική με βάση την οποία προχωρώ στις εξηγήσεις των διαφόρων μελών που αναρτώ κατά καιρούς στο διαδίκτυο (δές εδώ). Για όσους ενδιαφέρονται, επαναλαμβάνω και στο παρόν άρθρο, με περίπου τα ίδια λόγια, το σκεπτικό μου:

1. Αυτό που προσέχω, ξεκινώντας την κατάστρωση μιας εξηγήσεως, είναι να βρώ όσες περισσότερες εκδοχές του μαθήματος (που προτίθεμαι να εξηγήσω) μπορώ. Για παράδειγμα, έχω τα προσόμοια-απολυτίκια-καθίσματα Μπαλασίου, που θα εξηγήσω στην παρούσα σειρά άρθρων, από τρία διαφορετικά χφφ. Αυτό είναι απαραίτητο, διότι πολλάκις παρατηρείται διαφοροποίηση στην ορθογραφία, αλλά ακόμα και στην μετροφωνία του μέλους από χφ σε χφ. Η παράλληλη μελέτη πολλών εκδοχών του μαθήματος μας επιτρέπει γενικώς να διαπιστώσουμε ποιά είναι η κυρίαρχη εκδοχή (που θα πρέπει τελικά και να προτιμούμε), αλλά παράλληλα και να συμπληρώσουμε πιθανές σημαντικές πληροφορίες στο χφ που χρησιμοποιούμε ως βάση. Εν προκειμένω, μου έτυχε πολλές φορές, ειδικά στο Ειρμολόγιο Μπαλασίου, να λείπουν από το χφ που χρησιμοποιώ ως βάση (τον ΕΒΕ 946) μαρτυρίες, φθορές ή χρονικά σημάδια, τα οποία αν δεν τα έβρισκα και σε άλλά χφφ δεν θα ήμουν απόλυτα σίγουρος για το τί συμβαίνει στο επίμαχο μέλος.

2. Στην συνέχεια, αναζητώ εξηγήσεις μελών παραπλησίων με αυτό που προτίθεμαι να εξηγήσω. Εν προκειμένω, για την εξήγηση του Ειρμολογίου του Μπαλασίου χρησιμοποιώ:
α. Τον κώδ. 440 της Κουτλουμουσίου, που περιέχει εξηγήσεις αρκετών δύσκολων θέσεων εκ των ειρμών του Μπαλασίου. Η μελέτη αυτού του χφ είναι καταλυτική, διότι είναι η μόνη γνωστή συλλογή εξηγήσεων των ειρμών του Μπαλασίου.
β. Το Ειρμολόγιο Πέτρου Πελοποννησίου σε πρωτότυπη γραφή και εξήγηση. Το Ειρμολόγιο αυτό διασώζει πολλές θέσεις κοινές με τα παλαιότερα ειρμολόγια, ιδίως αυτό του Μπαλασίου.
γ. Συμπληρωματικά, μπορεί κανείς να μελετήσει για την εξήγηση του εν λόγω Ειρμολογίου διάφορα "κοντινά" μαθήματα της εποχής, τα οποία έχουν εξηγηθεί από τους 3Δ ή μαθητές τους, όπως αργές δοξολογίες της εποχής στον ίδιο ήχο (όπως κατ' εξοχήν αυτές του Μπαλασίου, που θα είχαν και ιδιαίτερη σημασία, μιας και ένα συγγενικό μάθημα από τον ίδιο μελοποιό θα μπορούσε να μας αποκαλύψει ακόμη περισσότερες συνήθειές του), πολυελέους, άλλα αργά Ειρμολογικά μέλη, όπως οι Καταβασίες προ της Χριστού Γεννήσεως υπό Μπερεκέτου (εξηγηθείσες υπό Γρηγορίου Πρωτ.), αργά προσόμοια του Γερμανού και του Χρυσάφου, όπως το "Ώ, του παραδόξου θαύματος" ή το "Ποίοις ευφημιών" (που είναι σχεδόν ίδια με αυτά του Μπαλασίου, υπακούοντας προφανώς σε κάποια κοινή παράδοση ή πηγή, και έχουν εξηγηθεί υπό Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος), το "Θεοτόκε Παρθένε" του Μανουήλ Γούτα (εξηγημένο υπό Χρυσάνθου του εκ Μαδύτων), και διάφορα άλλα μεμονωμένα μέλη.

3. Συνήθως, η συλλογή και μόνο των διαφόρων εξηγήσεων κάθε μίας από τις θέσεις που μας ενδιαφέρουν, δεν επιτρέπει την άμεση κατάστρωση της εξηγήσεως. Πρέπει να διαπιστωθεί αν σε συγκεκριμένες εξηγήσεις υπάρχει κάποια "κρυμμένη" συστηματικότητα, δηλαδή αν κάποιες συγκεκριμένες εξηγήσεις δεν προτιμώνται ελεύθερα σε κάθε εμφάνιση της θέσεως, αλλά επιλέγονται μόνο αν συντρέχουν συγκεκριμένες συνθήκες στον περίγυρό της. Τί σημαίνει αυτό; Πολλές φορές επιλέγονται από τους εξηγητές συγκεκριμένες εξηγήσεις μιας γνωστής θέσεως, ανάλογα με το τί ακολουθεί ή το τί προηγείται, ή ανάλογα με τον ήχο. Π.χ. άλλη μεταχείριση θα έχει μια θέση οξείας στον άνω νανά (άνω Νη με κατάληξη στον Κε) σε ειρμό του τρίτου ήχου και άλλη στον έσω νανά (Γα με κατάληξη στον Πα) σε ειρμό του πλ α', ειδικά αν γίνεται κατάληξη. Είναι η ίδια θέση (σε 3 χορδο α' ήχου Πα-Γα ή Κε-Νη' κινείται) αν την δεί κανείς "φωτογραφικα", αλλά εντελώς διαφορετική η μεταχείρισή της αν συνυπολογίσει τον ήχο του μέλους, το αν γίνεται κατάληξη κ.λπ.

4. Αν μετά από εκτεταμένη έρευνα, κάποια από τις θέσεις που θέλω να εξηγήσω δεν έχει τεκμηριωθεί ικανοποιητικά, τότε χρησιμοποιώ την όποια εξήγησή της έχω βρεί (έστω και μία), ενώ αν δεν έχω βρεί ούτε μια απόλυτα κοινή θέση εξηγημένη, μπορώ μέσα από την αποκτηθείσα εμπειρία (π.χ. μέσα από την μελέτη παραπλησίων θέσεων) και την ευρύτερη γνώση του τρόπου που λειτουργούν οι θέσεις, να παράξω την εξήγηση κατά την εκτίμησή μου, σημειώνοντας συνήθως και πιθανές εναλλακτικές που έχω σκεφτεί. Αυτή είναι τελικά και η ευθύνη του εξηγητού, το να καταθέτει στα "δύσκολα" σημεία του μέλους την εξηγητική του άποψη, η οποία βέβαια κρίνεται και θα κριθεί στο μέλλον από μάτια εμπειροτέρων μελετητών της μουσικής μας.

[Ωφείλω και πάλι να τονίσω εδώ, ότι η μελέτη του κώδικος 440 της Ιεράς Μονής Κουτλουμουσίου, του μοναδικού χφ με εξηγήσεις θέσεων του Ειρμολογίου του Μπαλασίου που μας έχει διασωθεί, από χέρι μάλλον αγιορείτου εξηγητού (και ως φαίνεται, λίαν επιτηδείου μουσικού και γνώστη τόσο της τεραστίας προφορικής παραδόσεως του Όρους, αλλά και των εκπληκτικών δυνατοτήτων της σημειογραφίας του Πέτρου, την οποία χειρίζεται σε αναλυτικότατη μορφή μετά πάσης ανέσεως και επιτυχίας, ώστε ακόμα και η γραφή του Αποστόλου Κώνστα να ωχριά), υπήρξε καταλυτική για τις εξηγήσεις μελών εκ του Ειρμολογίου Μπαλασίου, που αναρτώ στο παρόν blog. Η άδεια φωτογραφήσεώς του από τους Πατέρες της Μονής, ήταν για μένα μοναδική ευλογία. Δόξα τω Θεώ, οι περισσότερες δύσκολες θέσεις των προσομοίων και των απολυτικιοκαθισμάτων περιέχονται εξηγημένες στον 440.]

Και λίγα λόγια για τα μέλη που θα παρουσιασθούν σε αυτήν την σειρά άρθρων:

Όπως σημείωσα και παραπάνω, συγκεκριμένα προσόμοια που βρίσκουμε στα διάφορα χφφ Ειρμολόγια Μπαλασίου, είναι κοινά με αντίστοιχα που συναντούμε σε Στιχηράρια ή Ανθολόγια Στιχηραρίου των συγχρόνων του Μπαλασίου μελοποιών, ήτοι του Νέου Χρυσάφου και του μαθητού του, Γερμανού Νέων Πατρών (ο οποίος υπήρξε και δάσκαλος του Μπαλασίου). Δεν έχω ανακαλύψει ακόμα τις ρίζες των μελών αυτών, πάντως φαίνεται ότι ακολουθούν μια κοινή και ισχυρή παράδοση των μέσω περίπου του 17ου αι. Δεν είχα την ευκαιρία μέχρι τώρα να μελετήσω συστηματικά άλλα ειρμολόγια της εποχής ή και προγενέστερα, όπως κατ' εξοχήν αυτό του Θεοφάνους Καρύκη, του Ιωάσαφ του νέου Κουκουζέλους, του Κοσμά του Ιβηρίτου κ.ά. ώστε να μπορώ να έχω μια άποψη για την εξέλιξη των προσομοίων, πάντως από διάσπαρτες μαρτυρίες σε άλλα χφφ της εποχής, έχω διαπιστώσει ότι ειδικά συγκεκριμένα προσόμοια, όπως το "Ποίοις ευφημιών", απηχούν παλαιότατη παράδοση, τουλάχιστον των μέσων του 16ου αι, πιθανόν όμως ακόμα και των τελών του 15ου αι. Ο εντοπισμός των απαρχών του "νέου" Ειρμολογικού είδους είναι ένα σκοτεινό θέμα, αλλά είμαι πεπεισμένος από νεώτερα ευρήματα ότι η ύπαρξή του στη σφαίρα της προφορικής παραδόσεως είναι πολύ προγενέστερη από τον εντοπισμό του στα χφφ, στα μέσα-τέλη του 16ου αι. (βλ. προσόμοια Ακακίου Χαλκεόπουλου και Ειρμολόγιον Καρύκη). Την υπόθεσή μου αυτή, την στηρίζω και σε ευάριθμες λειτουργικές και τυπολογικές μαρτυρίες, που έχω συλλέξει από παλαιά μοναστηριακά Τυπικά και Ευχολόγια. Από την μελέτη τους προκύπτει ότι τα σύντομα μέλη της εποχής (και ομιλούμε για πολύ πριν τον 15ο αι., φτάνοντας ίσως και στον 11ο-12ο αι.) δεν ήταν συλλαβικά, αλλά πιθανότατα σύντομα μελισματικά. Αυτή είναι μια υπόθεση που δεν μπορώ στο παρόν άρθρο να υποστηρίξω εκτενέστερα, αλλά είναι πιθανόν να αποτελέσει θέμα κάποιου μελλοντικού άρθρου, αν θέλει ο Θεός.

Σχετικά τώρα με το μέλος των προσομοίων του Μπαλασίου, πρέπει να πώ εδώ ότι δεν ακολουθεί απόλυτα το αυστηρό μέλος των ειρμών, αλλά περιέχει συστηματικά και μελισματικότερες θέσεις, κάποιες εκ των οποίων χρησιμοποιούνται κατά κόρον στο Καλοφωνικό Ειρμολόγιο και το χαρακτηρίζουν, ενίοτε δε διανθίζεται και με αργές-στιχηραρικές θέσεις (πιό σπάνια, τέτοιες πιό αργές θέσεις βρίσκουμε και σε συγκεκριμένους ειρμούς, κυρίως εξέχουσας σημασίας, όπως το "Χριστός γεννάται" κ.ά.). Σε κάποια προσόμοια μάλιστα, όπως το "Ποίοις ευφημιών" και το "Όσιε πάτερ", ομιλούμε καθαρά για ένα μικτό είδος, το οποίο είναι, ως φαίνεται, χαρακτηριστικό της εποχής. Υπενθυμίζω ότι στο μικτό αυτό είδος ανήκουν και άλλα γνωστά μέλη, όπως το "Τον ήλιον κρύψαντα" του Γερμανού Νέων Πατρών, τα κεκραγάρια Αντωνίου Ιερέως (τα λεγόμενα «σύντομα» ή «καθημερινά»), ορισμένα αναστάσιμα στιχηρά, κυρίως του γ' και του βαρέος ήχου εκ του Αναστασιματαρίου του νέου Χρυσάφου (που δεν ακολουθούν το μέλος του παλαιοτέρου Αναστασιματαρίου, αλλά ταλαντεύονται μεταξύ αργού και συντομότερου μέλους), κ.ά. Στον κώδικα Κουτλουμουσίου 440 (p 99), η πιό αργή εκδοχή του προσομοίου "Όσιε πάτερ" (υπάρχει γαρ και συντομότερη) προσδιορίζεται με χαρακτηριστική επιγραφή "το παρόν υπάρχει αργότερον, μεμιγμένον με στιχηρόν", δίνοντας την όλη λογική της μεταχείρισης του μέλους του. Κι αυτή η περίπτωση, όμως, θα αποτελέσει συν Θεώ θέμα ξεχωριστού άρθρου. Τέλος, γίνεται προφανές από τα παραπάνω, ότι η προσπάθεια του Ιακώβου Πρωτοψάλτου να συντμήσει το μέλος του Στιχηραρίου, παρεμβάλλοντας πολλές σύντομες θέσεις ("σύντομες στιχηραρικές" χαρακτηρίζονται συνήθως, αλλά θεωρώ σωστότερο με βάση τα όσα είπα παραπάνω, να χαρακτηρίζονται ειρμολογικές, μιας και παλαιότεροι μουσικοί τις χαρακτήριζαν έτσι, π.χ. ο Απόστολος Κώνστας ο Χίος), δεν είναι εντελώς πρωτότυπη, αλλά απηχεί συνήθεια των δύο, τουλάχιστον, προηγουμένων, από την δική του εποχή, γενεών ψαλτών.

Στο σημείο αυτό, παραθέτω την εξήγηση του προσομοίου "Των ουρανίων ταγμάτων" εκ του Ειρμολογίου Μπαλασίου Ιερέως:


Εδώ ανεβάζω το μέλος αυτό στην πρωτότυπη σημειογραφία του: 

Ανεβάζω, επίσης, το ίδιο προσόμοιο όπως το συνάντησα σε Στιχηράριο του Γερμανού Νέων Πατρών για να γίνει σύγκριση με το προηγούμενο.

Είναι προφανές ότι πρόκειται για το ίδιο ακριβώς μέλος, με μόνη διαφορά στις επιλογές αφώνων σημαδιών κατά περίπτωση, που δεν έχουν, κατά την γνώμη μου, τόσο μεγάλη σημασία, ειδικά όταν ομιλούμε για σύντομα μελισματικά μέλη όπως αυτό. Διαφορές που μπορεί κανείς να εντοπίσει είναι: ομαλόν αντί λυγίσματος, λύγισμα αντί θές και απόθες, αντικένωμα αντί συνάγματος, κ.ά. τα οποία συνηγορούν στην άποψη που έχω κατά καιρούς διατυπώσει, ότι δηλαδή μεγάλο κομμάτι της νεώτερης σημειογραφίας που καταγράφει συντομότερα μέλη λειτουργεί περισσότερο ορθογραφικά και ενίοτε φωτογραφικά, παρά προσδιορίζοντας ουσιαστικά την όποια ερμηνεία, και χωρίς αυτό να σημαίνει, βέβαια, απόλυτη αποσύνδεση σημειογραφίας-ερμηνείας.

Στο σημείο αυτό επαναλαμβάνω για τους φιλόμουσους αναγνώστες τα εξής:

"Επειδή το κείμενο είναι μετρίας αναλύσεως λόγω περιορισμών του ιστοχώρου, οι φίλοι αναγνώστες που θα επιθυμούσαν να έχουν το κείμενο στην κανονική του μορφή σε αρχείο pdf μπορούν να το αιτηθούν στην διεύθυνση nmnovice00@yahoo.gr για να τους το αποστείλω σε συνημμένο αρχείο. Μπορούν όλοι να χρησιμοποιήσουν το κείμενο της εξηγήσεως υπό τις εξής προϋποθέσεις, τις οποίες παρακαλώ ευγενικά τους αναγνώστες να λάβουν υπ' όψιν, απλά ως ελάχιστο σεβασμό στον κόπο που κατεβλήθη και όχι στο πρόσωπο που τον κατέβαλε:

α. Για οποιαδήποτε δημοσίευση η παρεμφερή χρήση, παρακαλώ την αγάπη σας για απλή ενημέρωση μέσω e-mail,

β. Αν το κείμενο χρησιμοποιηθεί σε έκδοση ή απλά ως μουσικό κείμενο για ψάλσιμο, παρακαλώ να αναγράφεται τον όνομα του πονήσαντος, όχι τόσο για την κατοχύρωση του κειμένου (αν επιθυμούσα κατοχύρωση ή άλλα ωφέλη είναι προφανές ότι θα προέβαινα σε έντυπη έκδοση), όσο για την ανάληψη ευθύνης για τις τυχούσες ελλείψεις, και

γ. Οσάκις ψάλλονται τα ανωτέρω ιδιωτικώς, εν ευθυμία τραπέζης, ή αλλαχού, παρακαλώ θερμά τους αδελφούς ιεροψάλτες να μνημονεύουν τον πονήσαντα και να λένε ένα "Κύριε ελέησον" για αυτόν."

2 σχόλια:

TBoc είπε...

Πάτερ Νικόλαε, Χρισττός ανέστη!
Είχα καιρό να δω δημοσίευση στο blog σας. Πραγματικά, είναι πολύ κατατοπιστικά τα όσα γράφετε στα άρθρα σας. Σας ευχαριστώ για τόσα που μοιράζεστε από τους κόπους σας τόσο απλόχερα. Την ευχή σας.

π. Νικoλαος Μεζης είπε...

Αληθώς ανέστη, Αναστάσιε!

Και εγώ σε ευχαριστώ για το ενδιαφέρον και τα καλά σου λόγια. Πράγματι, απουσίασα για αρκετό καιρό, αλλά η φιλοσοφία αυτού του blog είναι ακριβώς να μου δίνει την δυνατότητα να γράφω όταν έχω κάτι να καταθέσω. Τον υπόλοιπο καιρό επικρατεί ησυχία..:)

Χαίρε!