Δενδροδιάγραμμα περιεχομένων

open all | close all

4 Μαΐ 2011

Προσόμοια-Απολυτίκια-Καθίσματα Μπαλασίου Ιερέως: 2. «Πανεύφημοι μάρτυρες»

Με το παρόν συνεχίζω την δημοσίευση εξηγήσεων των προσομοίων Μπαλασίου Ιερέως (τέλη 17ου αι.). Σειρά έχει στο Ειρμολόγιό του το γνωστό προσόμοιο "Πανεύφημοι μάρτυρες" σε ήχο α'. Η ενασχόληση με το εν λόγω μέλος υπήρξε λίαν ενδιαφέρουσα, διότι απεκάλυψε πολλές ομοιότητες με το αντίστοιχο μέλος του Πέτρου Λαμπαδαρίου, σε αντίθεση με το πρώτο προσόμοιο, "Των ουρανίων ταγμάτων", που διατηρεί μια παλαιική μοναδικότητα και έντονα καλοφωνικά στοιχεία.

Ανεξάρτητα από τα παραπάνω, είναι γενικώς φανερό από την μελέτη του Ειρμολογικού είδους, πως ο Πέτρος εμπνέεται από την παράδοση των μελών του Μπαλασίου και την ακολουθεί αρκετά πιστά σε κάποια σημεία. Τα μέλη αυτά, λογικά, πρέπει να φτάνουν αρκετά ζωντανά στην εποχή του (αν κρίνουμε και από την σχετικά μεγάλη διάδοση του Ειρμολογίου Μπαλασίου στα χφφ), αν και το δικό του Ειρμολόγιο φαίνεται πως, τουλάχιστον στην Πόλη, επεσκίασε αυτό του Μπαλασίου τάχιστα. Ίσως αυτός να ήταν και ο λόγος που το Ειρμολόγιο του Μπαλασίου δεν εξηγήθηκε στην νέα γραφή από κάποιον από τους Πολίτες διδασκάλους [προσθ.: Ασφαλώς, βασικό ρόλο θα έπαιξε και η ολοένα μειούμενη, κατά τα φαινόμενα, χρήση αργού μέλους στο είδος των κανόνων την εποχή εκείνη, και οπωσδήποτε η καταγραφή για πρώτη φορά συντόμων ειρμών από τον Πέτρο τον Βυζάντιο στα τέλη του 18ου αι. δεν είναι άσχετη με το όλο θέμα, αλλά τουλάχιστον ενδεικτική για την τάση της εποχής. Γνωρίζουμε από πηγές τις εποχής, όπως ο Απόστολος Κώνστας, ότι μετά το έτος 1800 υπήρξε χαλάρωση στην τήρηση του τυπικού των κανόνων στην Πόλη, με πρώτη έκπτωση, όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Κώνστας, την κατάργηση της στιχολογίας των θ' Ωδών. Εντούτοις, η πρακτική σημασία δεν φαίνεται να είναι πάντα το κίνητρο των εξηγήσεων των 3Δ, και συνεπώς τα ερωτήματα, σχετικά με το γιατί δεν εξηγήθηκε το Ειρμολόγιο του Μπαλασίου από τους 3Δ, παραμένουν].

Το μέλος αυτού του προσομοίου που εξετάζουμε εδώ είναι αρκετά απλούστερο σε σχέση με το "Των ουρανίων ταγμάτων". Οι θέσεις ανήκουν στον βασικό κορμό των ειρμολογικών θέσεων, και πλην μίας εξαιρέσεως (στο σημείο "ταις ψυχαίς ημών") δεν φαίνεται να επιζητούν ιδιαίτερες καλλοφωνικές προεκτάσεις.

Μερικά σημεία που αξίζουν, κατά την γνώμη μου, κάποια ιδιαίτερη μνεία:

1. Στις κλασσικές ατελείς καταλήξεις στην βάση του ήχου (στο Πα) που βλέπουμε στα σημεία "ουχ η γή κατέκρυψεν", "και εντός γενόμενοι" κ.λπ., η τρίτη (τονιζομένη) συλλαβή επιγράφεται με ολίγον αξίας δύο χρόνων, που συνήθως εκτελείται με ανάλυση. Στον κώδικα 440 της Κουτλουμουσίου, το ολίγον αυτό αναλύεται πάντα με τσάκισμα της φωνής προς τα κάτω, ενώ στα κείμενα των 3Δ (τριών Διδασκάλων) είτε θα το δούμε χωρίς ανάλυση (ολίγον με κλάσμα από επάνω), είτε με ανάλυση με κυματισμό που ακουμπά την αμέσως υψηλότερη φωνή σε διάρκεια μισού χρόνου. Τις δύο αυτές αναλύσεις τις σημειώνω με διαφορετικό χρώμα και μουσικούς χαρακτήρες μικροτέρου μεγέθους, ακριβώς επάνω από τα σχετικά σημεία. Και την μεν "κουτλουμουσιανή" ανάλυση την γράφω (όπως και στην προηγούμενη εξήγηση) με κόκκινο χρώμα, ενώ την δεύτερη με μπλέ χρώμα.

2. Στην φράση "Χριστώ πρεσβεύσατε" έχουμε την σχετικά σπάνια περίπτωση να τίθεται θέση τρομικού για κατάληξη (σημειώνεται και ξηρόν κλάσμα εν προκειμένω), η οποία να επιγράφει τρείς συλλαβές κειμένου (πρε-σβεύ-σα-τε), και όχι δύο ως συνήθως. Στον 440 η θέση αναλύεται ως κλασσική θέση τρομικού, αλλά κατά την γνώμη μου θα πρέπει στην νέα γραφή να μεταφερθεί με λίγο διαφορετικό τρόπο, από ό,τι συνήθως εξηγούμε το τρομικόν. Σε αλλαγή συλλαβής (μιλώντας πάντα για συντομότερα μέλη με την γραφή του Πέτρου Λαμπαδαρίου και για νεώτερα, κάπως, χρόνια) δεν τίθεται σχεδόν ποτέ τρομικόν, αλλά η φράση μελοποιείται με συνδυασμό χρήσεως οξείας+κεντημάτων+ψηφιστού για την ανάβαση, και αποστρόφου(με τσάκισμα)+συνεχούς ελαφρού+πιάσματος για την κατάβαση (βλ. εικόνα αριστερά).
Οι δύο τελικές συλλαβές (εκ των τριών) καταλαμβάνουν τα άκρα του συνεχούς ελαφρού. Στην σπάνια περίπτωση που θα αναλυθεί η ανάβαση με τσάκισμα της φωνής σε μισό χρόνο προς τα κάτω και δίφωνη ανάβαση, τότε η δίφωνη δεν εξηγείται συνήθως όπως η αντίστοιχη ανάλυση του τρομικού με χρήση ίσου (με γοργό)+ομαλού, αλλά με δίφωνη πεταστή (πεταστή+ολίγον, βλ. εικόνα κάτω δεξιά) και σπανιότερα με δίφωνη ανάβαση ολίγου (με κέντημα από κάτω και δεξιά).

Η πρώτη ανάλυση (με πεταστή) ήταν και η γραφή που χρησιμοποίησα για την εν λόγω θέση. Πάντως, υπάρχει και η σπάνια περίπτωση η υπεράριθμη συλλαβή να μετατίθεται μία θέση δεξιότερα, στην αμέσως επόμενη απόστροφο, ώστε να διατηρηθεί η λογική της επεκτάσεως συλλαβής που κρύβει το τρομικόν. Τέτοιου είδους εξήγηση υπάρχει από τον Χουρμούζιο Χαρτοφύλακα στον ΕΒΕ 704 (μαθήματα του Όρθρου), στην εξήγηση της δοξολογίας του Γερμανού Νέων Πατρών σε ήχο β'. Παραθέτω δύο περιπτώσεις για του λόγου το αληθές, και μάλιστα με διαφορετική ανάλυση στην κάθε μία, χωρίς να στέκομαι τόσο στο θέμα του ήχου, καθότι πιστεύω ότι στο φαινόμενα της μεταφοράς της υπεράριθμης συλλαβής σε θέση τρομικού δεν παίζει τόσο ρόλο ο ήχος του μέλους, αλλά επικρατεί μια άλλη λογική:
 

                      


3. Στο μέλος αυτού του προσομοίου έχει συμπεριληφθεί και μια θέση καλοφωνικότερη του συνήθους. Είναι το κύλισμα στο σημείο "ταις ψυχαίς ημών". Στο κυρίως κείμενο της εξηγήσεως ακολουθώ κατά το μάλλον την ερμηνεία του 440, η οποία είναι πιό συμμετρική σε ρυθμικό επίπεδο. Εντούτοις, εντοπίζεται η ίδια θέση μία-δύο φορές και στο Καλλοφωνικό Ειρμολόγιο. Σε υποσημείωση, στο φύλλο της εξηγήσεως, παραθέτω και την ερμηνεία παρομοίας θέσεως υπό Γρηγορίου Πρωτοψάλτου, καθότι, γενικώς, θεωρώ τις εξηγήσεις του συγκεκριμένου διδασκάλου ιδιαιτέρως βαρύνουσες.

Στο σημείο αυτό ανεβάζω την εξήγηση του μέλους στην νέα μέθοδο:


Εδώ παραθέτω και το μέλος του προσομοίου σε πρωτότυπη (παλαιά) σημειογραφία:




Το αυτό μέλος από Στιηχράριο-Ειρμολόγιο Καταβασιών Γερμανού Νέων Πατρών, για να φανεί η απόλυτη ταύτιση του κειμένου, όπως τόνισα και στο πρώτο άρθρο:


Στο σημείο αυτό επαναλαμβάνω για τους φιλόμουσους αναγνώστες τα εξής:

"Επειδή το κείμενο είναι μετρίας αναλύσεως λόγω περιορισμών του ιστοχώρου, οι φίλοι αναγνώστες που θα επιθυμούσαν να έχουν το κείμενο στην κανονική του μορφή σε αρχείο pdf μπορούν να το αιτηθούν στην διεύθυνση nmnovice00@yahoo.gr για να τους το αποστείλω σε συνημμένο αρχείο. Μπορούν όλοι να χρησιμοποιήσουν το κείμενο της εξηγήσεως υπό τις εξής προϋποθέσεις, τις οποίες παρακαλώ ευγενικά τους αναγνώστες να λάβουν υπ' όψιν, απλά ως ελάχιστο σεβασμό στον κόπο που κατεβλήθη και όχι στο πρόσωπο που τον κατέβαλε:

α. Για οποιαδήποτε δημοσίευση η παρεμφερή χρήση, παρακαλώ την αγάπη σας για απλή ενημέρωση μέσω e-mail,

β. Αν το κείμενο χρησιμοποιηθεί σε έκδοση ή απλά ως μουσικό κείμενο για ψάλσιμο, παρακαλώ να αναγράφεται τον όνομα του πονήσαντος, όχι τόσο για την κατοχύρωση του κειμένου (αν επιθυμούσα κατοχύρωση ή άλλα ωφέλη είναι προφανές ότι θα προέβαινα σε έντυπη έκδοση), όσο για την ανάληψη ευθύνης για τις τυχούσες ελλείψεις, και

γ. Οσάκις ψάλλονται τα ανωτέρω ιδιωτικώς, εν ευθυμία τραπέζης, ή αλλαχού, παρακαλώ θερμά τους αδελφούς ιεροψάλτες να μνημονεύουν τον πονήσαντα και να λένε ένα "Κύριε ελέησον" για αυτόν."

4 σχόλια:

TBoc είπε...

Πάτερ Νικόλαε, χριστός ανέστη!
Πολύ σημαντικές οι παρατηρήσεις σας και για το προσόμοιο αυτό. Επιτρέψτε μου κάποιες ερωτήσεις: στη φράση "ταις ψυχαίς ημών" σημειώνετε και δεύτερη εξήγηση ειλημένη από το Καλοφωνικό Ειρμολόγιο. Το σημάδι του κυλίσματος καθιστά τη γραμμή αυτή καλοφωνική (έτσι κατάλαβα από τα γραφόμενά σας); Εκτός από την εκδοχή του κωδ.440 που επιλέξατε, υπάρχει κι άλλη; Οι εξηγητές κάνουν γενικά δάνεια γραμμών από άλλα μελοποιητικά είδη; Αν ναι, σε ποιες περιπτώσεις; Είναι συχνό φαινόμενο; Συγχωρέστε με για τις πολλές ερωτήσεις.
Την ευχή σας.

TBoc είπε...

π.Νικόλαε, Χριστός ανέστη!
Ευχαριστώ πολύ για τις τόσο τεκμηριωμένες και συγκεκριμένες απαντήσεις σας. Είναι πράγματι πολύ ενδιαφέρον το θέμα των μεταγραφών και με τις μελέτες σας, τουλάχιστον σε μένα προσωπικά, ανοίγετε νέους ορίζοντες.
Την ευχή σας.

π. Νικoλαος Μεζης είπε...

Τάσο,

1. Έχεις δίκαιο στο ότι δεν επεξήγησα εγώ καλά το θέμα του κυλίσματος. Όχι, δεν είναι καλλοφωνική η θέση επειδή είναι κύλισμα, αλλά το συγκεκριμένο κύλισμα είναι καλλοφωνικής χροιάς. Κατ' αρχήν να σου εξηγήσω ότι με κύλισμα υπογράφονται γενικώς συνάξεις (σύνολα) σημαδιών που έχουν κάποια αρκετά συγκεκριμένη βασική πορεία: Ξεκινούν με βαρεία, ακολουθεί κατάβαση τουλάχιστον δύο (δηλαδή, ενίοτε και τριών) φωνών, ανάβαση μίας τουλάχιστον φωνής και ξανά κατάβαση μίας τουλάχιστόν φωνής. Επομένως, υπάρχουν αρκετοί συνδυασμοί σημαδιών που υπογράφονται με κύλισμα. Για παράδειγμα, δες στο προηγούμενο προσόμοιο, "Των ουρανίων ταγμάτων" τα κυλίσματα στα σημεία "των επί γής αν-" και "ά-χραν-τε". Και αυτά ονομάζονται κυλίσματα, αλλά είναι άλλες θέσεις πολύ πιό "ταιριαστές" στο καθ' αυτό Ειρμολόγιο, καθ' ότι ξοδεύουν και λιγότερους χρόνους ανά σημάδι.

2. Τώρα, οι εξηγήσεις που βρήκα είναι αυτές οι δύο βασικά που παραθέτω, δηλαδή α) η εντός του κειμένου που προέρχεται από εξήγηση του 440 (το αν είναι επιτυχημένη, είναι άλλο θέμα, διότι και ο 440 σε παλαιά γραφή είναι, απλά είναι λίαν εξηγητική η γραφή του), και β) αυτή του Καλλοφωνικού Ειρμολογίου που δίνω σε υποσημείωση. Αν ψάξεις το Καλλοφωνικό Ειρμολόγιο, θα την βρείς την ίδια θέση μιά-δυό φορές ακόμα, με ελάχιστες διαφοροποιήσεις, κυρίως σε θέμα αναλύσεων και όχι σε πιό βασικά θέματα, όπως μετροφωνία και χρονική διάρκεια της θέσεως.

3. Δάνεια γραμμών γίνονται αλλά ως εξαίρεση στην μελοποιία. Δηλαδή, αν μελετήσεις το παλαιό στιχηράριο ο τρόπος που χρησιμοποιούνται οι θέσεις στα συνηθισμένα δοξαστικά είναι πολύ σταθερός και προβλέψιμος, σε σημείο που πιστευώ (όπως και πολλοί άλλοι που το μελετούν) ότι θα μπορούσε μετά απο συστηματική μελέτη να αποκωδικοποιηθεί ακόμα και η λογική της μελοποιίας του. Βέβαια, σε δοξαστικά μεγάλων εορτών θα δείς ενίοτε και εκτενείς μελισματικές προεκτάσεις που δεν είναι και καθαρά στιχηραρικές. Το ίδιο και στο Ειρμολόγιο, τουλάχιστον αυτό του Μπαλασίου και αυτό του Πέτρου. Ας πούμε, ο Μπαλάσιος είναι φοβερά προβλέψιμος στο τρόπο που μελοποιεί τους Ειρμούς. Εντούτοις, στους ειρμούς κάποιων εορτών, ή περισσότερο στα προσόμοια παρεμβάλει και θέσεις είτε καλλοφωνικές είτε ακόμα και στιχηραρικές. Αυτό είναι εξαίρεση όμως και ως τέτοια λογίζεται για το Ειρμολογικό είδος. Σε κάποια μέλη όμως, ειδικά τα προσόμοια των μεγάλων εορτών, μιλάμε πλέον για ένα σαφώς μικτό είδος με πολύ ελεύθερη μεταχείριση, όμως, που δεν μας βοηθά να το εντάξουμε σε συγκεκριμένους κανόνες. Τρανό παράδειγμα το "Ώ, του παραδόξου θαύματος" του Γερμανού, το οποίο διαφέρει κάπως από το αντίστοιχο, πιό "σπαρτιάτικο" προσόμοιο του Μπαλασίου, και έδωσε την ελευθερία σε αρκετούς παλαιούς εξηγητές να το "δούν" διαφορετικά ως πρός το θέμα της ερμηνείας. Αλλ' αυτό θα αποτελέσει ξεχωριστό θέμα (ή και θέματα) στο παρόν blog, ελπίζω λίαν συντόμως. Βέβαια, είναι ένα θέμα τί γίνεται με μικτές θέσεις παλαιότερων Ειρμολογίων του "νέου" είδους, με αρχαιότερο αυτό του Καρύκη (μέσα-τέλη 16 αι.). Θα ήταν μεγάλο απόκτημα ένα ψηφιοποιημένο αντίγραφο τέτοιου Ειρμολογίου κάποια στιγμή, και πιστεύω ότι θα μου λύσει πολλές απορίεε.
4. Μέχρι τον 17ο αι. τα διάφορα είδη μελοποιίας κρατήσανε αρκετά αμιγές το μέλος τους. Στα νεότερα χρόνια χαλαρώσανε κάποιοι κανόνες και "σπάσανε" αρχαίες συνήθειες. Για παράδειγμα, δες στο σύντομο Χερουβικό Πέτρου Λαμπαδαρίου σε ά ήχο, την θέση "τάξεσιν". Αυτή είναι καθαρά στιχηραρική θέση που ποτε πριν από τον 18ο αι. δεν την συναντάμε στην Παπαδική. Κι όμως, για να φτιάξει ο Πέτρος σύντομη σειρά Χερουβικών, χρησιμοποίησε και στιχηραρικές θέσεις "υπερβαίνοντας" τους κανόνες της Παπαδικής (σου ανέφερα ένα πολύ γνωστό παράδειγμα που λίγο-πολύ γνωρίζουμε όλοι, ασφαλώς υπάρχουν κι άλλα).

Ελπίζω να σε κάλυψα. Αν όχι, είμαι στην διάθεσή σου για ό,τι μπορώ να εξηγήσω παραπάνω, από την μέχρι τώρα εμπειρία μου. Είναι ατελείωτα τα θέματα αυτά, και οι δυνάμεις μου περιορισμένες.

Χριστός Ανέστη!

πΝ

π. Νικoλαος Μεζης είπε...

Να συμπληρώσω κάτι σχετικά με την μεταφορά συλλαβής που παρατηρείται ενίοτε σε περιπτώσεις όπως στο σημείο "πρεσβεύσατε". Κάτι που ενισχύει και σχεδόν αποδεικνύει την μεταφορά συλλαβής σε αυτές τις θέσεις είναι και η προσθήκη ξηρού κλάσματος. Το ξηρόν κλάσμα δεν τίθεται ποτέ σε αλλαγή συλλαβής, και ίσως εδώ να μπαίνει για να τονίσει ότι η εκτέλεση τρομικού θα πρέπει να γίνει ως συνήθως, με επέκταση δηλαδή της συλλαβής του. Άρα, θεωρώ και από αυτό το στοιχείο ότι η μεταφορά συλλαβής που κάνει ο Χουρμούζιος στις δικές του εξηγήσεις είναι απόλυτα δικαιολογημένη.