Δενδροδιάγραμμα περιεχομένων

open all | close all

12 Αυγ 2011

Προσόμοια-Απολυτίκια-Καθίσματα Μπαλασίου Ιερέως: 3. «Ώ του παραδόξου θαύματος»

Επόμενο στην σειρά των προσομοίων εκ του Ειρμολογίου Μπαλασίου Ιερέως (τέλη 17ου αι.) που δημοσιεύονται εξηγημένα από τον γράφοντα στην παρούσα σειρά άρθρων, είναι το "Ώ του παραδόξου θαύματος", δηλαδή το αυτόμελο του Εσπερινού της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, που λόγω και των ημερών, καθίσταται λίαν επίκαιρο.

Πολλά θα μπορούσαν να ειπωθούν για το συγκεκριμένο μέλος, αν και στο παρόν άρθρο θα αρκεστώ σε λίγα, μιάς και δεν υπάρχει από μέρους μου χρονική δυνατότητα για λεπτομέρειες που θα ήθελα κάποια στιγμή να εκθέσω. Πολλά συμπεράσματα προκύπτουν από την μελέτη της σχέσης του "εσωτερικά" με τον υπόλοιπο α' ειρμολογικό ήχο, του εν λόγω αυτοτελούς έργου του Μπαλασίου, αλλά πολύ ενδιαφέροντα είναι επίσης και τα πορίσματα από την σύγκρισή του με άλλες "εξωτερικές" εκδοχές του συγκεκριμένου προσομοίου από συγχρόνους του Μπαλασίου μελοποιούς, και αναφέρομαι φυσικά στους (άμεσα ή έμμεσα) διδασκάλους του, Χρυσάφη και Γερμανό:
Εξ όσων γνωρίζω, οι δύο αυτοί μελοποιοί δεν συνέθεσαν πλήρες Ειρμολόγιο, αλλά μόνο τις Καταβασίες συγκεκριμένων μεγάλων εορτών του ενιαυτού, ενώ δεν φαίνεται να ασχολήθηκαν με την πλήρη σειρά των Προσομοίων και των Απολυτικιοκαθισμάτων, παρά μόνο με δύο συγκεκριμένα αυτόμελα, το "Ώ του παραδόξου θαύματος" και το "Ποίοις ευφημιών". Τα μέλη αυτά τα συναντά κανείς μέσα σε χφφ Στιχηράριά τους, συνήθως στα προβλεπόμενα σημεία των αντιστοίχων ακολουθιών και όχι σε ιδιαίτερο παράρτημα. Μάλιστα, από ό,τι έχω διαπιστώσει, όταν στα εν λόγω χφφ τύχει να υπάρχει παράρτημα προσομοίων, τότε κατά κανόνα επιλέγεται η γνωστή σειρά του Μπαλασίου.

Σχετικά τώρα με το συγκεκριμένο μέλος του Μπαλασίου, φαίνεται ότι συγγενεύει σαφώς περισσότερο, ως προς τις θέσεις και την πορεία, με το "Των ουρανίων ταγμάτων" παρά με το "Πανεύφημοι μάρτυρες", τα οποία έχω ήδη αναρτήσει σε προηγούμενα άρθρα. Εκ των δύο αυτών προσομοίων, όμως, το δεύτερο είναι αυτό που σχετίζεται περισσότερο με τον κλασσικό α' ήχο του εν λόγω Ειρμολογίου, ακολουθώντας την προβλεπόμενη για τον ήχο μελοποίηση. Το "Ώ του παραδόξου θαύματος" και σε μικρότερο βαθμό το "Των ουρανίων ταγμάτων" έχουν κάποιες σημαντικές διαφορές από τον κορμό του Ειρμολογίου, που τα καθιστούν κάπως πιό έντεχνα και επισημότερα από τους κλασσικούς Ειρμούς του α' ήχου, μιας και χρησιμοποιούν θέσεις που στους Ειρμούς του α' δεν συναντώνται, όπως π.χ. το θές και απόθες πρός τον άγια, ενώ μια σημαντική διαφορά στην μορφολογία τους είναι τα συχνά περάσματα από την διφωνία του έσω πρώτου (νανά=Γα) στις ενάρξεις περιόδων του μέλους. Το "Ώ του παραδόξου θαύματος" τέλος, δεν έχει ούτε μια κλασσική θέση άγια, όπως συνηθίζεται στον α' ειρμολογικό, ενώ το μέλος κινείται στον έξω ήχο (4φωνία) μόνο στο σημείο "κεχαριτωμένη", κάτι που κληροδοτήθηκε ως συνήθεια και σε μεταγενέστερες εκδοχές του μέλους, όπως αυτή του Ιακώβου Πρωτοψάλτου. Δεν θα ήταν υπερβολή, ίσως, να πώ, λαμβάνοντας υπόψη και το τί συμβαίνει στους υπόλοιπους ήχους, ότι τα προσόμοια είναι ξεχωριστό είδος-υποκατηγορία μελοποιίας, αφού από πολύ παλαιά φαίνεται να έχουν σαφείς διαχωριστικές γραμμές από το σώμα των ειρμών. 

Θα ήταν χρήσιμο, πιστεύω, να γίνει κάποια στιγμή σύγκριση του μέλους του Μπαλασίου με αυτό του Γερμανού, καθώς το δεύτερο έφτασε ζωντανότερο στις επόμενες γενεές, αλλά και σε εμάς μέσω των εξηγήσεων βασικών εξηγητών του 19ου αι., όπως ο Γρηγόριος, ο Χουρμούζιος, ο Νικόλαος Δοχειαρίτης και ο Ματθαίος ο Βατοπαιδινός. Ορισμένα στοιχεία για το θέμα των εξηγήσεων του μέλους του Γερμανού (όπως και τα ίδια τα κείμενά τους) μπορεί κανείς να βρεί στα Πρακτικά του Μουσικολογικού Συνεδρίου του ΙΒΜ που πραγματοποιήθηκε το 2003 (εκδ. Αθήνα, 2006), σε σχετική εισήγηση του Δρ. Μουσικολογίας Ιω. Αρβανίτη. Τα μουσικά κείμενα υπάρχουν και εδώ.
Αυτό που θα είχα σε πρώτη φάση να πώ για το θέμα της συγκρίσεως, είναι ότι κατ' αρχήν πρόκειται περί δύο σαφώς διαφορετικών μελών, παρ' όλες τις μεγάλες μεταξύ τους ομοιότητες (σε βαθμό που μια πρόχειρη ματιά μπερδεύει για το ποιό είναι ποιό). Με μια προσεκτικότερη παρατήρηση, θα δεί κανείς ότι το μέλος του Γερμανού μοιάζει σαν καλλωπισμός ή σαν καλοφωνικότερη εκδοχή του μέλους του Μπαλασίου και είναι σαφές ότι η δική του εκδοχή ως καλοφωνική (ή, καλοφωνικότερη του συνήθους) αντιμετωπίστηκε από τους εξηγητές. Τίθεται το ερώτημα, βέβαια, πώς ο διδάσκαλος εκαλλώπισε το μέλος του μαθητού, μιάς και γνωρίζουμε ότι ο Μπαλάσιος υπήρξε μαθητής του Γερμανού. Παρ' ότι δεν αποκλείεται κάτι τέτοιο εκ προοιμίου, είναι πιθανόν, πιστεύω, ο Γερμανός και ο Μπαλάσιος να βασίστηκαν σε κοινή παράδοση του μέλους που φαίνεται ήδη να υπάρχει από τις αρχές του 17ου αι., ίσως και αρκετά νωρίτερα, ιδίως σε δύο συγκεκριμένα αυτόμελα, το "Ώ του παραδόξου θαύματος" και το "Ποίοις ευφημιών". Πιστεύω ότι οι απαρχές των μελών αυτών με την μορφή που έφτασαν χοντρικά στό Ειρμολόγιο του Μπαλασίου χάνονται κάπου στα μέσα του 16ου αι. Κοινά στοιχεία έχω βρεί στα Προσόμοια του Ακακίου Χαλκεόπουλου (αρχές 16ου αι.) και υποψιάζομαι ότι και τα Προσόμοια του Καρύκη κάπως έτσι θα ήταν, χωρίς να μπορώ αυτήν την στιγμή να το επαληθεύσω. 

Σε αυτό το σημείο αναρτώ την εξήγηση που επεχείρησα στην νέα γραφή:


Εδώ, ανεβάζω το μέλος στην παλαιά γραφή από τον κώδικα ΕΒΕ 946:



Επίσης, ανεβάζω σε παλαιά γραφή και το μέλος του Γερμανού, για να μπορεί εύκολα να γίνει η σύγκριση:

Είναι εμφανείς οι μεγάλες ομοιότητες και οι κοινή βάση των δύο αυτών εκδοχών του μέλους, αλλά είναι σαφείς και οι διαφορές τους. Για την εξήγηση του μέλους του Μπαλασίου θεώρησα καταλυτικής σημασίας την παρακολούθηση με κάθε δυνατή λεπτομέρεια της εξηγήσεως του κώδ. 440 της Κουτλουμουσίου, μιάς και το μέλος του Γερμανού έχει παραδοθεί σε ικανοποιητικό αριθμό εξηγήσεων και από αγιορείτες εξηγητές. Με αυτό τον τρόπο, η σύγκριση των εξηγήσεων θα έχει και ιδιαίτερη αξία ως προς την τοπική, του Αγίου Όρους, παράδοση και χρήσιμα συμπεράσματα θα μπορούσαν να εξαχθούν. 

Τίθεται ασφαλώς το ερώτημα, γιατί τόσο μεγάλη διαφορά ως προς την μελισματικότητα της εξήγησης του μέλους του Γερμανού; Αν και στα πλαίσια του παρόντος άρθρου δεν μπορώ να αναπτύξω πλήρως την σκέψη μου, μπορώ απλά να πω ότι φαίνεται πως οι εξηγητές το μεταχειρίστηκαν ως "μικτό" ή καλοφωνικότερο μέλος, λόγω κάποιων μικρών λεπτομερειών που κάνουν την διαφορά, αλλά οπωσδήποτε και λόγω κάποιας ιδιαίτερης παράδοσης του μέλους του, που τουλάχιστον για το Άγιο Όρος, φαίνεται να είναι ζωντανότατη την εποχή των εξηγητών (εδώ έγκειται και η αξία της εξηγήσεως του 440 της Κουτλ., μιάς και αποδεικνύει ότι υπάρχει κοινή βάση και εξοικείωση στους αγιορείτες εξηγητές με τέτοιου είδους μέλη). Μερικές από αυτές τις διαφορές είναι το χαρακτηριστοκό "πέταγμα" του Γερμανού στο "κεχαριτωμένη" με τρίφωνη πεταστή από τον έξω ήχο στην επταφωνία (Κε-Πα'), ένα κλασσικό του "στολίδι, θα λέγαμε, που το χρησιμοποιεί και στο Ειρμολόγιό του, ή η αλλοίωση της κλασσικής αργής θέσης πλ β' που συναντάται κατά κόρον στο Ειρμολόγιον του Μπαλασίου (π.χ. "εν μνημείω τίθεται") και άλλες. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι περισσότεροι εξηγητές του μέλους του Γερμανού, και ιδίως οι αγιορείτες, χρησιμοποιούν στις καταλήξεις προς τον άγια (κατ' εξοχήν στο θές και απόθες) μέλος που θυμίζει έντονα καλοφωνικό ειρμολόγιο, ο δε Ματθαίος δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι εξήγησε το μέλος αυτό σχεδόν σαν καλοφωνικό ειρμό. Η εξήγηση του Γρηγορίου είναι η πιό κοντινή στο "κλασσικό" ειρμολόγιο και στην εξήγηση του 440, παρ' όλα αυτά είναι ο μόνος που εξηγεί τα θές και απόθες ακριβώς όπως στο Στιχηράριο, δηλαδή με την αργότερη δυνατή "γνωστή" εξήγηση τού μέλους αυτής της θέσης (ο Ματθαίος δίνει μία κατά 1 χρόνο αργότερη, η οποία μόνο συνηθισμένη και γνωστή δεν είναι). Τέλος, για την εξήγηση του Χουρμουζίου σε σχέση με τις άλλες θα είχα μερικές σκέψεις να πώ, πέρα από όσα ήδη έχουν λεχθεί για την έκτασή της, αλλά νομίζω ότι δεν μπορεί κάτι τέτοιο να γίνει στο παρόν άρθρο.

Στο σημείο αυτό επαναλαμβάνω για τους φιλόμουσους αναγνώστες τα εξής:

"Επειδή το κείμενο είναι μετρίας αναλύσεως λόγω περιορισμών του ιστοχώρου, οι φίλοι αναγνώστες που θα επιθυμούσαν να έχουν το κείμενο στην κανονική του μορφή σε αρχείο pdf μπορούν να το αιτηθούν στην διεύθυνση nmnovice00@yahoo.gr για να τους το αποστείλω σε συνημμένο αρχείο. Μπορούν όλοι να χρησιμοποιήσουν το κείμενο της εξηγήσεως υπό τις εξής προϋποθέσεις, τις οποίες παρακαλώ ευγενικά τους αναγνώστες να λάβουν υπ' όψιν, απλά ως ελάχιστο σεβασμό στον κόπο που κατεβλήθη και όχι στο πρόσωπο που τον κατέβαλε:

α. Για οποιαδήποτε δημοσίευση η παρεμφερή χρήση, παρακαλώ την αγάπη σας για απλή ενημέρωση μέσω e-mail,

β. Αν το κείμενο χρησιμοποιηθεί σε έκδοση ή απλά ως μουσικό κείμενο για ψάλσιμο, παρακαλώ να αναγράφεται τον όνομα του πονήσαντος, όχι τόσο για την κατοχύρωση του κειμένου (αν επιθυμούσα κατοχύρωση ή άλλα ωφέλη είναι προφανές ότι θα προέβαινα σε έντυπη έκδοση), όσο για την ανάληψη ευθύνης για τις τυχούσες ελλείψεις, και
  
γ. Οσάκις ψάλλονται τα ανωτέρω ιδιωτικώς, εν ευθυμία τραπέζης, ή αλλαχού, παρακαλώ θερμά τους αδελφούς ιεροψάλτες να μνημονεύουν τον πονήσαντα και να λένε ένα "Κύριε ελέησον" για αυτόν."

Δεν υπάρχουν σχόλια: